Του Μητροπολίτη Περγάμου κ. Ιωάννη, Ακαδημαϊκού*

Τα τεράστια προβλήματα που δημιουργεί η ραγδαία πρόοδος των θετικών επιστημών και της τεχνολογίας στην εποχή μας καθιστoύν διαρκώς και περισσότερο αναγκαία την ανάπτυξη των πνευματικών και ηθικών δυνάμεων του ανθρώπου, ενώ η αδιαφορία της Εκκλησίας και της θεολογίας για τον φυσικό κόσμο και την υλική κτίση εν ονόματι δήθεν της αποκλειστικά πνευματικής της αποστολής, αποδεικνύεται πλέον απαράδεκτη ή και επικίνδυνη. Οι διαπιστώσεις αυτές προβάλλουν ως αυτονόητες και προφανείς σε σχέση με το λεγόμενο οικολογικό πρόβλημα. Αποτελεί πλέον γενική συνείδηση ότι η οικολογική κρίση είναι ίσως το σοβαρότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα στις μέρες μας και το ακούσαμε αυτό ανάγλυφα στις προηγούμενες ομιλίες. Ισως ακούγεται αυτό ως υπερβολή αλλά δύσκολα θα βρεθεί σοβαρός επιστήμονας και υπεύθυνος παρατηρητής της πορείας των πραγμάτων ο οποίος θα διαφωνούσε. Αν συνεχίσουμε την πορεία αυτή η πρόβλεψη ενός αποκαλυπτικού τερματισμού της ζωής, τουλάχιστον στην ανθρώπινη μορφή της, δεν είναι ζήτημα προφητείας αλλά αναπόφευκτη κατάληξη.

To φαινόμενο του θερμοκηπίου θα αφανίσει την ανθρώπινη ζωή

Εχουμε διαβάσει την πρόβλεψη του διαπρεπούς επιστήμονα Stephen Hawking, ότι το φαινόμενο του θερμοκηπίου θα οδηγήσει κατά αυτόν σε πλήρη αφανισμό της ανθρώπινης ζωής μέχρι το 3000 μ.Χ. και ότι ο μόνος τρόπος για να διασωθεί η ζωή θα είναι, κατά τη γνώμη του, η μεταφορά της σε άλλους πλανήτες. Ενώπιον αυτής της καταστάσεως το χρέος της Εκκλησίας και της θεολογίας είναι προφανές και επιτακτικό. Είναι δε ένα χρέος που δεν μπορεί να εξοφληθεί χωρίς τη συνεργασία με την επιστήμη, όπως είπα προηγουμένως. Eχει ήδη παρατηρηθεί από τον αμερικανό ιστορικό Lynn White ότι οι ιστορικές ρίζες του οικολογικού προβλήματος βρίσκονται στην χριστιανική θεολογία, -αλίμονο!- θα διευκρίνιζα βεβαίως στην δυτική χριστιανική θεολογία. Χωρίς μία συγκεκριμένη αντίληψη για τις σχέσεις του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον δεν θα είχαμε την κρίση αυτή και χωρίς μία ορθή αντίληψη για τη σχέση αυτή δεν θα ξεπεραστεί αυτή η κρίση. Το οικολογικό πρόβλημα έχει πελώριες πνευματικές διαστάσεις. Χωρίς τη θεραπεία του ανθρώπου από τον εγωκεντρισμό, τον ευδαιμονισμό, την περιφρόνηση προς τον υλικό κόσμο, η οικολογική κρίση απλώς θα επιδεινώνεται. Πρέπει να αλλάξει η ανθρώπινη νοοτροπία και συμπεριφορά. Δεν επαρκεί η επιστήμη για αυτό χωρίς την Εκκλησία.

Ανθρωπος και φυσικό περιβάλλον

Οι συνέπειες της αποσυνδέσεως του ανθρώπου από το φυσικό περιβάλλον υπήρξαν καίριες για την οικολογία. Ετσι, πρώτον, ο άνθρωπος ανέπτυξε τις διανοητικές του ικανότητες μονομερώς και ανεξάρτητα από το σώμα του. Η ανάπτυξη των Μαθηματικών ως οργάνου παραγωγής καθαρής διανοήσεως (intelligence) οδηγεί ραγδαία ήδη στη δημιουργία σκεπτομένων όντων τα οποία δεν έχουν ανάγκη του ανθρωπίνου σώματος για να παράγουν νόηση. Το πρόβλημα είναι πλέον αν απέμεινε το συναίσθημα ή η βούληση για το ον που λέγεται άνθρωπος, η αδύνατη νόηση, ή αν και αυτό έχει θυσιαστεί, η δυνατή νόηση, στον βωμό της καθαρής, δηλαδή της ασώματης νοημοσύνης. Από την άποψη της οικολογίας πάντως το καίριο και σημαντικό είναι ότι η νοημοσύνη αποσπάστηκε τόσο ριζικά από το ανθρώπινο σώμα ώστε να το καταργεί και να το αχρηστεύει. Αυτό είναι το πρόβλημα. Αυτό είναι και με τους computers και το Internet. Και αυτό κάνει πολύ αμφισβητήσιμη, την αθωότητα της ουδετερότητας με την οποία προσεγγίζουμε συνήθως στην Εκκλησία τα επιτεύγματα αυτά της τεχνολογίας.

Ο μέγας και φοβερός κίνδυνος από τα επιτεύγματα αυτά δεν είναι μήπως μολυνθούν οι ψυχές των ανθρώπων από ανήθικες ιδέες και προγράμματα. Λες και δεν αρκεί η ανθρώπινη φαντασία στις καθημερινές εκφάνσεις της να τις μολύνει. Αλλά το ότι καταργείται σιγά σιγά το σώμα ως όργανο νοήσεως, αφού σκεπτόμεθα, επικοινωνούμε, ψωνίζουμε, ακόμη και ερωτευόμαστε χωρίς το σώμα, αυτό το μοναδικό όργανο που μας συνδέει με το φυσικό μας περιβάλλον και με τους άλλους. Το σώμα πλέον αδυνατεί να παρακολουθήσει τη νόηση και την πληροφόρηση. Είναι τόσο ραγδαία η αύξηση της πληροφορήσεως που δεν μπορεί να την παρακολουθήσει το σώμα. Δεύτερον, ο άνθρωπος ανέπτυξε τις νοητικές του ικανότητες στην περίοδο κυρίως του Μεσαίωνα και εφεξής στους νεότερους χρόνους, σε βάρος του φυσικού του περιβάλλοντος.

Διαπιστώσεις θεολόγων και επιστημόνων

Ολοι, επιστήμονες και θεολόγοι, διαπιστώνουμε ότι το φυσικό περιβάλλον βλάπτεται από την έξαρση της ανθρώπινης νοημοσύνης έναντι της υλικής φύσεως. Αν θελήσουμε να λύσουμε το πρόβλημα με τη βοήθεια της ηθικής, θα πούμε ότι δεν βλάπτει η έξαρση αυτή αρκεί να μην κάνουμε κακή χρήση. Αν όμως βάλουμε το μαχαίρι μέχρι το κόκκαλο, μέχρι το μεδούλι της αλήθειας, τότε θα διερωτηθούμε από κοινού, επιστήμονες και θεολόγοι, μήπως η έξαρση της νοημοσύνης έναντι της σωματικής και φυσικής υποστάσεως του ανθρώπου και του περιβάλλοντός του προσκρούει στην αλήθεια του τι είναι άνθρωπος; Μήπως δηλαδή με όλα αυτά αλλοιώνουμε την έννοια του ανθρώπου; Στο ερώτημα αυτό δεν μπορούμε να αφήσουμε τον θεολόγο και τον επιστήμονα να έχουν τις δικές τους ο καθένας απόψεις. Η αλήθεια για το τι είναι άνθρωπος πρέπει να είναι κοινή μεταξύ επιστήμης και θεολογίας. Δεν μπορούμε να παίζουμε με δύο αλήθειες, εκείνη της γνώσεως και εκείνη της πίστεως. Ο επιστήμονας που είναι πιστός στο προσευχητάρι του αλλά αδιάφορος για το αν αυτό που διαπιστώνει στο εργαστήριο συμβιβάζεται ή όχι με τα δόγματα της πίστεώς του, έχει διχαστεί σχιζοφρενικά. Και εν πάση περιπτώσει έχει καταστήσει τον διάλογο επιστήμης και τεχνολογίας αδύνατο… Ο άνθρωπος δεν βρίσκεται μόνο σε σχέση εξάρτησης από τη φύση αλλά και σε σχέση διαλεκτική μαζί της. Αυτό είναι το νόημα της έννοιας του προσώπου. Στην Πατερική Θεολογία το πρόσωπο χρησιμοποιείται για την Αγία Τριάδα και αυτό σημαίνει ότι ως πρόσωπο ο άνθρωπος προσπαθεί να υπερβεί τη φύση και να λειτουργήσει ελεύθερα από αυτήν, όπως ο Θεός. Πρόσωπο θα πει ελευθερία από την φύση αλλά και ελευθερία για την φύση. Και εδώ έγκειται η σπουδαιότητα του προσώπου για την οικολογία. Στην άσκηση της ελευθερίας του, ο άνθρωπος μπορεί να αντιταχθεί στο φυσικό του περιβάλλον και αυτό κάνει με την καταστροφή που επιφέρει. Αλλά μπορεί, εν ονόματι της ίδιας ελευθερίας και να το αγαπήσει και να το σεβαστεί. Με την ίδια ελευθερία με την οποία υπερβαίνει την δουλεία του στη φύση, μπορεί και να αγαπήσει τη φύση, διότι την θεωρεί ως δώρο της αγάπης εκείνου Τον οποίον ελεύθερα αγαπά.

Ανθρωπος λοιπόν και φυσικό περιβάλλον, επιστήμη και θεολογία. Πώς συνδέονται αυτά με την οικολογική κρίση που περνούμε; Στην ταπεινή εισήγησή μου επέμεινα στις εξής θέσεις:

α) Η οικολογική κρίση δεν συνδέεται μόνο με την ηθική κρίση του κόσμου, ευδαιμονισμός, ατομικισμός, καταναλωτισμός κ.λπ., αλλά κυρίως και προπάντων με την αλλοίωση της ταυτότητας του ανθρώπου. Η κρίση είναι οντολογική και όχι απλώς ηθική.

β) Στην αλλοίωση αυτή μερίδιο ευθύνης έχουν τόσο η θεολογία όσο και η επιστήμη. Η πρώτη στον βαθμό που αποσωμάτωσε την αλήθεια του ανθρώπου και τον απέκοψε από τον υλικό κόσμο με μία «πνευματικότητα» που αποποιείται την ύλη και δεν τονίζει την ανάσταση των σωμάτων ως βασική προϋπόθεση της αλήθειας του ανθρώπου. Η δεύτερη, η επιστήμη, στον βαθμό που καλλιεργεί τη νοημοσύνη ως λειτουργία ανεξάρτητη από το σώμα και με τον τρόπο αυτό καταδυναστεύει με την τεχνολογία τον φυσικό κόσμο, επεμβαίνοντας στον τρόπο του «είναι του» και αλλοιώνοντας επικίνδυνα την αλήθεια της ταυτότητάς του.

γ) Η καταδυνάστευση του φυσικού κόσμου από την ανθρώπινη νοημοσύνη, όχι από τον άνθρωπο, γιατί στρέφεται και κατά του ανθρώπου το φαινόμενο αυτό, ως ψυχοσωματικού όντος, δεν μπορεί να ανατραπεί παρά μόνο με μία κοινή προσπάθεια επιστήμης και θεολογίας να καταδείξουν τον ψυχοσωματικό χαρακτήρα του ανθρώπου και να αναδείξουν το σώμα του ως κρίκου μεταξύ αισθητών και νοητών, ως μέσου κοινωνίας και επικοινωνίας.

δ) Η Ορθόδοξη Εκκλησία καλείται να προβάλλει με όσο πιο μεγάλη έμφαση μπορεί τα δύο μεγάλα οικολογικά της όπλα, την Θεία Ευχαριστία και τον Ασκητισμό. Με το πρώτο βιώνεται η αξία του υλικού κόσμου ως κόσμου του Θεού και με το δεύτερο αποκαθαίρεται το σώμα από ό,τι το εμποδίζει να είναι όργανο κοινωνίας με τους άλλους, με το φυσικό περιβάλλον και με τον ίδιο τον Θεό. Μία ευχαριστία που δεν είναι φυσική, σωματική σύναξη επί το αυτό, αλλά προσευχή εξ αποστάσεως τηλεοπτικής ή άλλης, είναι ανώφελη.

*Από τα Πρακτικά του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου «Επιστήμες, Τεχνολογίες αιχμής και Ορθοδοξία»

Γίνετε συνοδοιπόροι μας στην γνώση και την ενημέρωση. Στείλτε στο [email protected] άρθρα, φωτογραφίες, βίντεο ή κάτι που πιστεύετε ότι αξίζει να μοιραστείτε τόσο με εμάς όσο και με τους αναγνώστες μας.

Πρόσφατα Άρθρα

Πολυαρχιερατική Θεία Λειτουργία στη μνήμη του Αγίου Αθανασίου του Παρίου

Στον Ιερό Ναό του Αγίου Αθανασίου του Παρίου, στο Κώστο της Πάρου, γενετείρας του Αγίου, τελέσθηκε σήμερα το πρωί Πολυαρχιερατική Θεία Λειτουργία, προεξάρχοντος του...

Mνήμη Μικρασίας στις τριήμερες πολιτιστικές εκδηλώσεις της Ι.Μ. Νέας Ιωνίας

Στο κατάμεστο από κόσμο δημοτικό στάδιο της Νέας Ιωνίας πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 24 Ιουνίου 2022 η έναρξη των τριήμερων εκδηλώσεων Μικρασιατικού πολιτισμού, που τελούνται...

Μεγάλη επιτυχία είχε η συναυλία προς τιμή του Κύπριου τραγουδιστή Μιχάλη Βιολάρη

Mε μεγάλη επιτυχία εστέφθη η συναυλία προς τιμή του μεγάλου Κύπριου καλλιτέχνη Μιχάλη Βιολάρη, η οποία έλαβε χώρα στην υπαίθρια σκηνή της Ιεράς Μητροπόλεως...

Στο Μητροπολίτη Μεσσηνίας ο Υπουργός Προστασίας του Πολίτη

Εθιμοτυπική επίσκεψη στο Σεβ. Μητροπολίτη Μεσσηνίας κ. Χρυσόστομο πραγματοποίησε σήμερα, ο Υπουργός Προστασίας του Πολίτη κ. Τάκης Θεοδωρικάκος, στο πλαίσιο επίσημης επίσκεψής του στη...

Άγιο Όρος: Προσκυνητής πέθανε με ανατριχιαστικό τρόπο σε δυστύχημα – Οι τελευταίες στιγμές του

Θρήνος στο Άγιο Όρος για το δυστύχημα που στοίχισε τη ζωή σε προσκυνητή. Στο σημείο της τραγωδίας έσπευσαν γρήγορα πυροσβέστες και αστυνομικοί αλλά ήταν...

Μνημόσυνο Μακαριστού Μητροπολίτου Λαρίσης και Τυρνάβου κυρού Ιγνατίου

Το Σάββατο 25 Ιουνίου, το πρωί, τελέστηκε στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Αχιλλίου μνημόσυνο επί τη επετείω της εκδημίας του μακαριστού Μητροπολίτου Λαρίσης...

Περί «θαυματοποιών», «θαυματολάγνων» και «θαυμάτων»

 Εις μνήμην Μελετίου Αρχιερέως(+ 21.6.2012) ΠΕΡΙ "ΘΑΥΜΑΤΟΠΟΙΩΝ", "ΘΑΥΜΑΤΟΛΑΓΝΩΝ" ΚΑΙ " ΘΑΥΜΑΤΩΝ" Ἀξιότιμε καί ἀγαπητέ κ……….. Ἔλαβα τό κείμενο πού μοῦ ἐστείλατε. Τό ἐμελέτησα μέ προσοχή. Μοῦ ἥταν...

Αγιασμός στο ΑΠΟΕΛ από τον Μητροπολίτη Ταμασού

Το απόγευμα της Παρασκευής, 24 Ιουνίου 2022, ο Πανιερώτατος Μητροπολίτης Ταμασού και Ορεινής κ. Ησαΐας, ευγενώς προσκληθείς, τέλεσε αγιασμό στα γραφεία του ΑΠΟΕΛ στον...

«Θα έλθει καιρός που θα βαδίζετε μέρες για να βρείτε καλό ιερέα»

Αποστολικά Μηνύματα, Κυριακή Β’ Ματθαίου 21/6/2020 «Θα έλθει καιρός που θα βαδίζετε μέρες για να βρείτε καλό ιερέα» Αγ. Κοσμάς Αιτωλός. Του Πρωτοσυγκέλλου της Ι.Μ. Φωκίδος,...

Γέρ. Παΐσιος Αγιορείτης: Όταν τα έχουμε όλα άφθονα, ξεχνάμε τον Θεό

-Η στέρηση, Γέροντα, τονώνει την εμπιστοσύνη μας στο Θεό; Ρώτησε ένας ακόμα επισκέπτης. -Βοηθάει πολύ. Βοηθάει και στη δοξολογία του Θεού. Όταν τα έχουμε όλα άφθονα, ξεχνάμε...

Η Πάρος τιμά πανδήμως το εκλεκτό τέκνο της Άγιο Αθανάσιο, τον Πάριο

Στον Ιερό Ναό του Αγίου Αθανασίου του Παρίου, στον Κώστο Πάρου, όπου ο Άγιος εγεννήθη και ο οποίος ενεκαινιάσθη στις 25 Ιουνίου του 2005...

Ο Μητροπολίτης Λαρίσης στην επίδοση Ξιφών Στην 1η Στρατιά

Στην Αίθουσα Τιμών «ΑΝΤΙΣΤΡΑΤΗΓΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΤΖΑΝΙΔΑΚΗ» της 1ης ΣΤΡΑΤΙΑΣ/EU-OHQ έλαβε χώρα τελετή για την επίδοση ξιφών από τον Διοικητή 1ης ΣΤΡΑΤΙΑΣ Αντιστράτηγο Άγγελο Χουδελούδη,...

Κυριακή Β’ Ματθαίου: Η κλήση των αποστόλων (Άγιος Νικόλαος Βελιμίροβιτς)

(Ματθ. δ’ 18-23)   Γιατί οι άνθρωποι είναι πάντα τόσο βιαστικοί σήμερα; Για να δουν όσο γίνεται πιο γρήγορα την επιτυχία των προσπαθειών τους. Κι η...

Η εορτή της Συνάξεως των εν Σκήτη Βεροίας Αγίων

Την Παρασκευή 24 Ιουνίου το πρωί ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας κ. Παντελεήμων λειτούργησε και κήρυξε τον θείο λόγο στην Ιερά Μονή του Τιμίου Προδρόμου Σκήτης Βεροίας, με...

Το Γενέθλιο του Τιμίου Προδρόμου στην Ι.Μ. Φθιώτιδος

Με ιεροπρέπεια και κατάνυξη εορτάσθηκε στην Ιερά Μητρόπολη Φθιώτιδος το Γενέθλιον του Τιμίου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου. Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Φθιώτιδος κ. Συμεών χοροστάστησε στον...