Η δημόσια ανακοίνωση για τον εθνικό υπερυπολογιστή «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» παρουσιάζεται ως τεχνολογικό άλμα που θα καταστήσει την Ελλάδα παραγωγό — και όχι απλώς καταναλωτή — τεχνητής νοημοσύνης. Ως υπεύθυνο μέλος της ΕΞΟΔΟΣ, οφείλω να ενημερώσω νηφάλια και τεκμηριωμένα τους πολίτες: τι ακριβώς είναι αυτό το έργο, πού εντάσσεται, ποιος το ελέγχει και ποιες συνέπειες μπορεί να έχει.
α) Τι είναι και τι θα κάνει ο «ΔΑΙΔΑΛΟΣ»;
Ο «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» είναι ένας υπερυπολογιστής υψηλών επιδόσεων (HPC – High Performance Computing).
Αυτό σημαίνει ότι: Θα εκτελεί τεράστιους όγκους υπολογισμών με πολύ μεγάλη ταχύτητα. Θα υποστηρίζει εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης. Θα επεξεργάζεται μεγάλα σύνολα δεδομένων (Big Data). Θα παρέχει υποδομή σε πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, startups και κρατικούς φορείς.
Ανακοινώθηκε ότι θα αποτελέσει τον πυρήνα του AI Factory «Pharos», ενταγμένου στο ευρωπαϊκό οικοσύστημα υπερυπολογιστών.
Πρακτικά, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για: Ιατρική έρευνα και βιοπληροφορική. Κλιματικά και ενεργειακά μοντέλα. Γλωσσικά μοντέλα για την ελληνική γλώσσα. Αμυντικές και γεωστρατηγικές αναλύσεις. Ανάλυση διοικητικών δεδομένων του κράτους.
Η κρίσιμη ερώτηση δεν είναι αν είναι τεχνολογικά εντυπωσιακός. Είναι πώς και για ποιους σκοπούς θα χρησιμοποιηθεί.
β) Ποια η σχέση του με τον ψηφιακό μετασχηματισμό του κράτους;
Εδώ βρίσκεται το ουσιαστικό ζήτημα.
Ο υπερυπολογιστής αυτός μπορεί να λειτουργήσει ως «υπολογιστικός εγκέφαλος» για εφαρμογές του Δημοσίου. Μπορεί να αξιοποιηθεί σε συστήματα προβλεπτικής διοίκησης (predictive analytics). Μπορεί να συνδεθεί με μητρώα πολιτών, υγείας, φορολογίας, χωροταξίας.
Εάν ο ψηφιακός μετασχηματισμός σημαίνει ενοποίηση μητρώων, αλγοριθμική λήψη αποφάσεων, αυτοματοποίηση ελέγχων, διασύνδεση υπηρεσιών, τότε ο «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» αποτελεί κρίσιμη υποδομή αυτής της αρχιτεκτονικής.
Το ερώτημα που θέτουμε ως ΕΞΟΔΟΣ είναι σαφές: Θα λειτουργεί αποκλειστικά για ερευνητικούς σκοπούς; Ή θα αποτελέσει τον τεχνολογικό πυρήνα ενός συστήματος αλγοριθμικής διακυβέρνησης;
γ) Ποιος θα τον ελέγχει;
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, ο υπερυπολογιστής εγκαθίσταται στο Τεχνολογικό Πάρκο Λαυρίου και εντάσσεται στο εθνικό και ευρωπαϊκό δίκτυο υπερυπολογιστών.
Τυπικά ο έλεγχος αναμένεται να ασκείται από το αρμόδιο Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, την αρμόδια ερευνητική/τεχνολογική δομή που θα τον διαχειρίζεται αλλά και τους ευρωπαϊκούς μηχανισμούς εποπτείας στο πλαίσιο του EuroHPC.
Όμως: Ποιος θα έχει πρόσβαση στα δεδομένα; Ποια ιδιωτικά σχήματα θα αποκτήσουν δικαιώματα χρήσης; Ποιο καθεστώς διαφάνειας θα ισχύει; Θα υπάρχει κοινοβουλευτικός έλεγχος;
Η διοικητική εποπτεία δεν είναι απλή τεχνική λεπτομέρεια. Είναι θέμα δημοκρατίας.
δ) Θα συνδέεται με ευρωπαϊκούς υπερυπολογιστές;
Ναι, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας EuroHPC, τα εθνικά συστήματα διασυνδέονται.
Αυτό σημαίνει τα εξής: Δυνατότητα διαμοιρασμού υπολογιστικής ισχύος. Κοινή πρόσβαση σε ερευνητικά προγράμματα. Πιθανή διασύνδεση υποδομών.
Η έννοια της «ψηφιακής κυριαρχίας» πρέπει να εξεταστεί ρεαλιστικά. Κυριαρχία σημαίνει εθνικός έλεγχος των κρίσιμων δεδομένων. Διασύνδεση σημαίνει συμμετοχή σε υπερεθνικό οικοσύστημα.
Ποια θα είναι η ισορροπία;
ε) Περιβαλλοντική επίπτωση – Κατανάλωση ενέργειας και νερού
Οι υπερυπολογιστές δεν είναι οικολογικά «αθώοι» διότι: Καταναλώνουν τεράστια ποσά ηλεκτρικής ενέργειας. Απαιτούν συστήματα ψύξης (αερόψυξη ή υδρόψυξη). Σε πολλές χώρες έχει τεθεί θέμα υπερκατανάλωσης υδάτινων πόρων.
Αν χρησιμοποιηθεί υδρόψυξη, τότε πρέπει υπεύθυνα να μας πουν: Πόσο νερό θα απαιτείται ετησίως; Θα είναι κλειστό κύκλωμα ή θα υπάρχει απώλεια; Έχει εκπονηθεί μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων; Ποια είναι η ενεργειακή του πηγή; ΑΠΕ ή συμβατική παραγωγή;
Η βιώσιμη ανάπτυξη δεν μπορεί να είναι σύνθημα· πρέπει να αποδεικνύεται με στοιχεία.
Η ανάπτυξη ενός εθνικού υπερυπολογιστή δεν είναι απλώς τεχνολογικό έργο. Είναι πράξη άσκησης δημόσιας ισχύος.
Για τον λόγο αυτό θεωρούμε αναγκαίο:
- Να δημοσιεύεται ετήσια έκθεση χρήσης και εφαρμογών.
- Να υπάρχει σαφές καθεστώς πρόσβασης και προτεραιοποίησης έργων.
- Να διευκρινιστεί αν και υπό ποιες προϋποθέσεις μπορούν να αξιοποιούνται δημόσια διοικητικά δεδομένα.
- Να προβλεφθεί θεσμικός κοινοβουλευτικός ή ανεξάρτητος έλεγχος.
- Να δημοσιοποιηθούν τα πλήρη στοιχεία περιβαλλοντικής κατανάλωσης ενέργειας και υδάτινων πόρων.
Η τεχνολογική πρόοδος δεν αντιστρατεύεται τη δημοκρατία. Αντίθετα, οφείλει να λογοδοτεί σε αυτήν.
Η θέση μας – Τεχνολογία χωρίς όρια ή τεχνολογία με δημοκρατική θωράκιση;
Ως ΕΞΟΔΟΣ δεν είμαστε εναντίον της γνώσης ούτε της επιστήμης.
Είμαστε όμως αντίθετοι: στην άκριτη ψηφιοποίηση κάθε πτυχής της ζωής, στη συγκέντρωση δεδομένων χωρίς σαφή όρια, στη μετάβαση από διοικητικό κράτος σε αλγοριθμικό κράτος χωρίς δημόσιο διάλογο.
Ο «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» μπορεί να υπηρετήσει την έρευνα και την καινοτομία, ή να ενταχθεί σε μια αρχιτεκτονική τεχνολογικού ελέγχου.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα «ακολουθεί» ή «διαμορφώνει» εξελίξεις.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι: Ποιος αποφασίζει; Με ποιες εγγυήσεις; Με ποια όρια; Με ποια διαφάνεια;
Η τεχνολογική ισχύς χωρίς δημοκρατική θωράκιση δεν είναι πρόοδος. Είναι μετατόπιση ισχύος.
Και η κοινωνία οφείλει να γνωρίζει — πριν χειροκροτήσει.
Ως ΕΞΟΔΟΣ απαιτούμε υπεύθυνες απαντήσεις!
Γεώργιος Αποστολάκης
