Οι εικόνες της Θεοτόκου και των Αγίων μας

Μητροπολίτου Φαναρίου Ἀγαθαγγέλου
Γενικοῦ Διευθυντοῦ τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας
τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος

Οἱ Εἰ­κό­νες τῆς Θε­ο­τό­κου, κα­τά πρῶ­τον, φα­νε­ρώ­νουν, μέ­σα ἀ­πό τήν βα­θύ­τα­τη «ση­μα­ντι­κή» τῆς ὀρ­θό­δο­ξης ἁ­γι­ο­γρα­φί­ας, τήν Παρ­θέ­νο Μα­ρί­α ὡς «οὐ­ρα­νόν» καί «γῆν ἀ­γα­θήν» καί  «ὅ­ρος ἀ­λα­τόμη­τον» καί «μή­τραν εὐ­θυ­νοῦ­σαν» – ὡς Μη­τέ­ρα τοῦ Θε­οῦ. Δη­λαδή, ὡς­ τήν Κό­ρη πού «ταύ­τι­σε στήν ὕ­παρ­ξή­ της τήν ζω­ή τοῦ κτι­στοῦ μέ τήν ζω­ή τοῦ ἀ­κτί­στου, ἕ­νω­σε στήν δι­κή της ζω­ή τήν κτί­ση μέ τόν κτί­στη της».  Ὡς «ἐ­κεῖ­νο τό κτί­σμα πού  – μό­νο αὐ­τό μέ­σα σέ ὅ­λη τήν δη­μι­ουρ­γί­α τοῦ Θε­οῦ, τήν ὑ­λι­κή καί πνευ­μα­τι­κή – ἔ­φθα­σε στήν πλη­ρό­τη­τα τοῦ σκο­ποῦ γι­ά τόν ὁ­ποῖ­ο ὑ­πάρ­χει ἡ κτί­ση: στήν πλη­ρέ­στε­ρη δυ­να­τή ἑ­νό­τη­τα μέ τόν Θε­ό, στήν πλη­ρέ­στε­ρη πρα­γμα­το­ποί­η­ση τῶν δυ­να­το­τή­των τῆς ζω­ῆς».  Γι­’ αὐ­τό, ἀμ­φι­σβη­τώ­ντας οἱ εἰ­κο­νο­μά­χοι τήν Εἰ­κό­να τῆς Θε­ο­τό­κου, ἀμ­φι­σβη­τοῦ­σαν τε­λι­κά τήν δυ­να­τό­τη­τα πού ἔ­χει ὁ ἄν­θρω­πος, ἑ­νω­μέ­νος μέ τόν Χρι­στό, νά γί­νει κα­τά χά­ριν Θε­ός, ἀ­φοῦ τό «Θε­ο­τό­κος» νο­εῖ­ται καί λέ­γε­ται «οὐ μό­νον δι­ά τήν φύ­σιν τοῦ Λό­γου, ἀλ­λά καί δι­ά τήν θέ­ω­σιν τοῦ ἀν­θρώ­που».

Αὐ­τήν τήν θεί­ᾳ χά­ρι­τι θέ­ω­ση τοῦ ἀν­θρώ­που φα­νε­ρώ­νουν, κα­τά δεύ­τε­ρο λό­γο,  οἱ Εἰ­κό­νες τῶν Ἁ­γί­ων. Οἱ Ἅ­γι­οι τῆς ὀρ­θό­δο­ξης εἰ­κο­νο­γρα­φί­ας εἶ­ναι τά πρό­σω­πα πού συ­νά­ντη­σαν ὀ­ντο­λο­γι­κά τόν Χρι­στό καί ἑ­νώ­θη­καν ὑ­παρ­κτι­κά μα­ζί Του. Καί μέ­σα ἀ­πό αὐ­τή τήν ἕ­νω­ση ἀλ­λοι­ώ­θη­καν «τήν μα­κα­ρί­αν ἀλ­λοί­ω­σιν», ἀ­να­στή­λω­σαν ἐ­ν- τός τους τήν πε­πτω­κυΐ­α εἰ­κό­να τοῦ Θε­οῦ, ἀ­πο­κα­θι­στώ­ντας την στό ἀρ­χέ­γο­νο κάλ­λος, καί με­τα­μορ­φώ­θη­καν ἔ­τσι σέ να­ούς τοῦ Ἁ­γί­ου Πνεύ­μα­τος καί κα­τοι­κη­τή­ρι­α τοῦ Θε­οῦ, σέ δό­ξα τοῦ Θε­οῦ.

Σύμ­φω­να μέ τήν πί­στη τῆς Ἐκ­κ­λη­σί­ας ὁ ἄν­θρω­πος εἶ­ναι ἡ δό­ξα τοῦ Θε­οῦ. Στό πρό­σω­πο τῶν με­τα­μορ­φω­μέ­νων καί θε­ω­μέ­νων με­λῶν τῆς Ἐκ­κ­λη­σί­ας δο­ξά­ζε­ται ὁ Θε­ός. Αὐ­τήν ἀ­κρι­βῶς τήν θεί­α δο­ξο­λο­γί­α ἐκ­φρά­ζουν οἱ εἰ­κό­νες τῶν Ἁ­γί­ων, ὥς καί τά ἱερά λείψανά τους. Ἀ­πο­κα­λύ­πτουν μπρο­στά στά μά­τι­α μας τόν δρό­μο πού πο­ρεύ­θη­καν, γι­ά  νά  συ­να­ντή­σουν  τόν Χρι­στό καί νά γί­νουν ἡ δό­ξα τοῦ

Θε­οῦ. Καί ἡ ὀρ­θό­δο­ξη Ἐκ­κ­λη­σί­α εἰ­κο­νο­γρα­φώ­ντας τούς Ἁ­γί­ους της, μᾶς ὑ­πεν­θυ­μί­ζει «ἐ­πώ­νυ­μα τήν προ­σω­πι­κή ταυ­τό­τη­τα τῶν δο­ξα­σμέ­νων με­λῶν της·  δη­λώ­νει δη­λα­δή τήν ἰ­δι­αι­τε­ρό­τη­τα τῶν εἰ­κο­νι­ζο­μέ­νων προ­σώ­πων μέ τήν νέ­α ἐν Χρι­στῷ ὑ­πό­στα­σή τους, ἡ ὁ­ποί­α βε­βαι­ώ­νει καί τήν ἀ­σύ­γχυ­τη με­το­χή τῶν εἰ­κο­νι­ζο­μέ­νων στή θεί­α δό­ξα καί τή χά­ρη τοῦ Χρι­στοῦ». Οἱ εἰ­κό­νες, συ­νε­πῶς,  τῶν Ἁ­γί­ων «ἀ­πο­κα­λύ­πτουν τίς ὀ­ντο­λο­γι­κές -ἠ­θι­κές συ­νέ­πει­ες τοῦ Χρι­στο­λο­γι­κοῦ δό­γμα­τος στήν ἐν Χρι­στῷ ὕ­παρ­ξη τῶν εἰ­κο­νι­ζο­μέ­νων προ­σώ­πων», δη­λα­δή τή θε­ώ­ση. Ἀ­πο­τε­λοῦν, μέ ἄλ­λα λό­γι­α, εἰ­κα­στι­κή ἔκ­φρα­ση καί (δι­α)τύ­πω­ση τῆς γνω­στῆς φρά­σης τοῦ Με­γά­λου Ἀ­θα­να­σί­ου: «αὐ­τός γάρ (= ὁ Θε­ός) ἐ­νην­θρώ­πι­σεν, ἵ­να ἡ­μεῖς θε­ο­ποι­η­θῶ­μεν».

Θά μπο­ρού­σα­με, λοι­πόν, νά ποῦ­με ὅ­τι ἡ ὀρ­θό­δο­ξη εἰ­κό­να αἰ­σθη­το­ποι­εῖ εἰ­κα­στι­κά τήν ὡ­ραί­α πε­ρι­γρα­φή τοῦ Ἁ­γί­ου Συ­με­ών τοῦ Νέ­ου Θε­ο­λό­γου, τήν ἀ­να­φε­ρό­με­νη στήν δι­ά τοῦ θεί­ου πυ­ρός, δηλα-δή  τῆς ἄ­κτιστης χά­ρης τοῦ Θεοῦ, με­τα­μόρ­φω­ση τοῦ σώ­μα­τος τῶν Ἁ­γί­ων: «Οὕ­τω δή καί τά σώ­μα­τα τῶν ἁ­γί­ων ὑ­πό τῆς ἑ­νω­θεί­σης τῇ ψυχ·ῇ αὐ­τῶν χά­ρι­τος,  ἤ­τοι τοῦ θεί­ου πυ­ρός με­τα­λαμ­βά­νο­ντα, ἁ­γι­ά­ζο­νται καί ἐκ­πυ­ρού­με­αν δι­αυ­γῆ καί αὐ­τά γί­νο­νται καί πο­λύ τῶν ἄλ­λων σω­μά­των δι­α­φο­ρώ­τε­ρα καί τι­μι­ώ­τε­ρα ἀ­πο­κα­θί­στα­νται».

Στό πλαί­σι­ο αὐ­τῆς τῆς ὀρ­θό­δο­ξης διδασκαλίας, θά συ­νο­ψί­ζα­με λέ­γο­ντας ὅ­τι ἡ εἰ­κό­να δέν ἀ­να­πα­ρι­στᾶ τόν φυ­σι­κό κό­σμο τῆς φθο­ρᾶς καί τοῦ θα­νά­του. Ἀ­πε­να­ντί­ας: ἀ­πο­κα­λύ­πτει στά μά­τι­α μας τό με­τα­μορ­φω­μέ­νο ἀ­πό τήν θεί­α χά­ρη πα­ρα­δει­σι­α­κό χῶ­ρο-­χρό­νο τῆς Βα­σι­λεί­ας τοῦ Θε­οῦ. Ὁ κό­σμος τῆς εἰ­κό­νας εἶ­ναι «ἡ βα­σι­λεί­α τοῦ Θε­οῦ ἐ­λη­λυ­θυῒ­α ἐν δυ­νά­μει», εἶναι ὁ κό­σμος πού κοι­νω­νεῖ τή­ν αἰ­ω­νι­ό­τη­τα. Ἡ ὀρ­θό­δο­ξη εἰ­κό­να πα­ρου­σι­ά­ζει πῶς τό φθα­ρέν ἀ­πό τήν πτώ­ση «κα­τ’ εἰ­κό­να» , μπο­ρεῖ νά ἀ­πο­κα­τα­στα­θεῖ στό «ἀρ­χέ­γο­νον κάλ­λος», στήν πρώτη ὀμορφιά τοῦ ἀνθρωπίνου προσώπου. Ἡ εἰκόνα φα­νε­ρώ­νει «τήν δυ­να­τό­τη­τα πού ἔ­χει τό τα­πει­νό ὑ­λι­κό τοῦ κό­σμου, ἡ σάρ­κα τῆς ­γῆς καί τοῦ ἀν­θρώ­που, νά ἑ­νω­θῆ μέ τήν θεί­α ζω­ή, νά ἐν­δυ­θῆ τό φθαρ­τό ἀ­φθαρ­σί­α». Αὐ­τή τήν ἀ­λή­θει­α «ἀρ­θρώ­νει» ὁ ἁ­γι­ο­γρά­φος «ὄ­χι σχη­ματ­ικά καί ἀλ­λη­γο­ρι­κά, ἀλ­λά ἀ­πο­τυ­πώ­νο­ντας στό σχέ­δι­ο καί στό χρῶ­μα τήν ἀ­φθαρ­το­ποί­η­ση καί τήν δό­ξα τῆς ἀν­θρώ­πι­νης καί τῆς κο­σμι­κῆς σάρ­κας».