Η μονή Στομίου στους νεότερους έγινε γνωστή από τον γέροντα Παΐσιο, ο οποίος μόνασε για ένα διάστημα εδώ, ενώ ήταν και αυτός ο οποίος συνέβαλε τα μέγιστα στην αποκατάστασή του μετά το τέλος του εμφυλίου. Είναι περίπου δύο ώρες από την Κόνιτσα, στη χαράδρα του Αώου, στον μικρό βραχώδη λόφο -το Καταφίλι- στις πλαγιές της Γκαμήλας. Το μοναστήρι χτίστηκε κατά το 1590 και για πολλά χρόνια συνέβαλε οικονομικά στη στήριξη των σχολείων της Κόνιτσας.
Από το 1923 έως το 1958 στην ουσία μένει σχεδόν έρημο, ενώ το 1943 οι Γερμανοί το πυρπόλησαν προκαλώντας μεγάλες καταστροφές. Η αποκατάσταση των ζημιών άρχισε το 1956.
Ολως περιέργως με τη μονή εμπλέκεται και ο λήσταρχος Νταβέλης, αν και έδρασε αλλού.
Σύμφωνα με τον Α. Ευθυμίου: «Το μοναστήρι είχε αρκετά γιδοπρόβατα και βόδια. Ενα βόδι μάλιστα το είχαν αγοράσει με χρήματα του ληστάρχου Νταβέλη, όπως διόρθωσαν και ψήλωσαν και τη μάντρα του μοναστηριού με τα φλωριά του μαναριού του… Ο Νταβέλης είχε πάντα μαζί του ένα μανάρι χρυσοστολισμένο, που ήταν και η μασκότ της συμμορίας του. Κάποια μέρα που τον είχαν μπλοκάρει τα τούρκικα αποσπάσματα, το μανάρι ξεκόπηκε και σμίχτηκε με τα πρόβατα του μοναστηριού που βοσκούσε ο Μήτρος ο Ρεντζούλης, ο “Μπαντές”. Εκείνος, αφού βούτηξε μια από τις αρμαθιές που είχε το μανάρι στο λαιμό και τα κέρατά του, το παρουσίασε στο μοναστήρι και οι καλόγεροι ειδοποίησαν τον λήσταρχο πως βρίσκεται εκεί. Ο Νταβέλης μαθαίνοντας πως γλύτωσε το μανάρι του και πιστεύοντας ότι η Παναγία η Στομιώτισσα τον βοήθησε να νικήσει τα τούρκικα αποσπάσματα, έστειλε είδηση να κρατήσουν τα φλωριά για το μοναστήρι και να του στείλουν το μανάρι, όπως και έγινε».
Η μονή γιορτάζει στις 8 Σεπτεμβρίου με τη συμμετοχή πιστών από την ευρύτερη περιοχή. Μεταξύ των κειμηλίων που έχουν σωθεί είναι: τα άγια λείψανα του Μεγάλου Βασιλείου, του Ιωάννου του Χρυσοστόμου, του Αγίου Κοσμά, του μάρτυρα και ομολογητή Σαμωνά, του Οσίου Αλυπίου του Κιονίτου και του Αγίου Νείλου.
Οι πιστοί που φτάνουν έως εδώ, έχουν την ευκαιρία να δουν και το εντυπωσιακό πέτρινο γεφύρι της Κόνιτσας, που κτίστηκε το 1870 από τον πρωτομάστορα από την Πυρσόγιαννη Ζιώγα Φρόντζο.
Το θαύμα
Ο γέροντας Παΐσιος είχε πόθο να ασκητέψει στην έρημο του Αγίου Ορους και συγκεκριμένα στα Κατουνάκια. Ομως η Παναγία σαν σε όραμα του έδειξε στο κελί του τη Μονή Στομίου Κονίτσης και του είπε ολοζώντανα: «Δεν θα πας στα Κατουνάκια. Θα πας στη Μονή Στομίου»! Ο γέροντας άλλωστε ήξερε τα μέρη, αφού είχε μεγαλώσει στην Κόνιτσα!
Εφημερίδα «Κιβωτό της Ορθοδοξίας»
