Τοῦ Μητροπολίτου Καστορίας Καλλινίκου
Ὁμιλία στά Δ´ Καραβαγγέλεια
Τά Καραβαγγέλεια γενικά
Τά Καραβαγγέλεια εἶναι ἕνας θεσμός πού ἐγκαινιάσθηκε πρίν ἀπό τέσσερα χρόνια καί ἀποτελοῦν τήν φωνή τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεώς μας σέ θέματα κοινωνικά, ἱστορικά καί πολιτισμικά.
Θελήσαμε νά τά ἀφιερώσουμε στόν θρυλικό Μητροπολίτη Καστορίας Γερμανό Καραβαγγέλη, ὁ ὁποῖος προσέφερε τά πάντα στήν Καστοριά καί ἡ Καστοριά τοῦ ὀφείλει ἐν μέρει τήν ἐλευθερία της.
Ἄς σημειωθεῖ ὅτι τήν θεολογική φωνή τῆς Μητροπόλεώς μας, πέραν τοῦ καθημερινοῦ ποιμαντικοῦ μας ἔργου, ἐκφράζει τό Θεολογικό μας Σεμινάριο, πού πραγματοποιεῖται κατ᾽ ἔτος τόν μήνα Νοέμβριο.
Στά πλαίσια τῶν Καραβαγγελείων διοργανώνονται κατ᾽ ἔτος ἐκδηλώσεις μέ κεντρικό θέμα ἱστορικό, πολιτισμικό καί κοινωνικό.
Σκοπός καί στόχος μας δέν εἶναι μόνον ἡ ἐνημέρωση τοῦ λαοῦ, ἀλλά καί ἡ διεξοδική ἀντιμετώπιση ζητημάτων, ἡ κατάθεση προτάσεων καί οἱ ἐφαρμογές πρός ἐξεύρεση λύσεων.
Παράδειγμα ἀποτελεῖ ἡ κοινωνικοῦ χαρακτήρα ἐκδήλωση «Ψυχική ὑγεία καί κοινωνική μόνωση», ἡ ὁποία ἀπέφερε στήν Καστοριά τήν 1η Δομή, τό Κέντρο Ἡμέρας Ὁλικῆς Φροντίδας γιά τήν Ἄνοια.
Δ´ Καραβαγγέλεια: Τό θέμα
Τό θέμα «Καστοριά καί Μετέωρα» προέκυψε ἀπό μιά συζήτηση πού εἴχαμε μέ τήν Ὑπουργό Πολιτισμοῦ κ. Λίνα Μενδώνη κατά τήν πρώτη ἐπίσκεψή μας στό Γραφεῖο της. Μιλώντας γιά τήν ἀνάγκη προώθησης τῶν προσκυνηματικῶν περιηγήσεων μέ βάση τά ἐκκλησιαστικά, καί ὄχι μόνον, μνημεῖα της, τῆς ἀνέφερα τήν ἰδέα ὅτι «ἡ Καστοριά μπορεῖ νά γίνει μικρά Μετέωρα». Ἐννοοῦσα ὡς πρός τήν ἐπισκεψιμότητα, ἀφοῦ ἡ Καστοριά ἔχει τήν δική της ταυτότητα. Ἡ κ. Ὑπουργός συμφώνησε.
Αὐτή ἡ συνευδοκία της μᾶς ἔδωσε τήν ἔμπνευση καί τήν δύναμη νά ἀφιερώσουμε τά Δ´ Καραβαγγέλεια σέ αὐτό τό ἱστορικό καί πολιτισμικό θέμα, πού ἔχει ἔντονο ἀναπτυξιακό πρόσημο, μέ τήν φιλοδοξία νά γίνει μιά ἀρχή σημαντικῆς κοινῆς προσπάθειας ἀνάδειξης τῆς Καστοριᾶς σέ προορισμό προσκυνηματικῶν περιηγήσεων.
Στό θέμα αὐτό ἀνιχνεύουμε τήν ἱστορική καί πολιτισμική σχέση τῆς Καστοριᾶς μέ τά Μετέωρα στό παρελθόν, καί εὐελπιστοῦμε στήν διατήρηση ἤ καί τήναὔξηση τῆς σύζευξης αὐτῆς στό παρόν καί τό μέλλον.
Στό θέμα αὐτό ἐντάξαμε καί τίς Πρέσπες, γιατί ἀποτελοῦν ἕναν ἑνιαῖο γεωγραφικό, ἱστορικό, πολιτισμικό καί πνευματικό χῶρο μέ τήν Καστοριά.
Στό θέμα μας περιελάβαμε καί τήν Φθιώτιδα, καί συγκεκριμένα τήν Ὑπάτη, ἡ ὁποία συνδέεται μέ τά Μετέωρα, λόγῳ τοῦ Ἁγίου Ἀθανασίου τοῦ Μετεωρίτου. Δέν μπορῶ, βεβαίως, νά ἀποκρύψω καί τήν σύνδεση τῶν δύο Μητροπόλεων Καστοριᾶς καί Φθιώτιδος λόγῳ τοῦ Καστοριανοῦ Μητροπολίτου Φθιώτιδος κ. Συμεών, μέ τόν ὁποῖον ὁ Μητροπολίτης Καστορίας διατηρεῖ ἄριστες σχέσεις.
Καί ἄλλοι λόγοι, πραγματολογικοί, γεωγραφικοί καί πρακτικοί συντείνουν στήν σύνδεση τῶν περιοχῶν αὐτῶν μέ τό θέμα μας.
Ἀκόμη, πρόσωπα, γεγονότα καί τεχνικά ἔργα ἐνισχύουν τήν σημασία τοῦ φετινοῦ θέματος καί θά ἐνισχύσουν τίς προσκυνηματικές περιηγήσεις στήν Καστοριά καί τήν Ἐπαρχία της. Γιά παράδειγμα:
Ὁ δεύτερος Κτίτωρ τῶν Μετεώρων, ὁ ἅγιος Ἰωάσαφ. Πρόκειται γιά τόν Ἰωάννη Οὔρεση Παλαιολόγο, ὁ ὁποῖος σέ ἡλικία 10 ἐτῶν ἀναγορεύθηκε ἀντιβασιλέας τοῦ πατέρα του Συμεών στήν Καστοριά καί ἀργότερα ἐκάρη μοναχός μέ τό ὄνομα Ἰωάσαφ, καί ἐξελίχθηκε σέ δεύτερο κτίτορα τῶν Μετεώρων. Ἐκφωνήθηκε ξεχωριστή ἐμπεριστατωμένη εἰσήγηση στά πλαίσια τῶν φετινῶν Καραβαγγελείων.
Ἡ ἐπαναλειτουργία τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ ΤαξιαρχῶνΜητροπόλεως μετά τήν συντήρησή του.
Ἡ ἐπαναλειτουργία τοῦ Καθολικοῦ τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Παναγίας Μαυριωτίσσης, ἐπίσης μετά τήν συντήρησή της.
Ἡ παράδοση στήν κυκλοφορία ὅλων τῶν τμημάτων τοῦ αὐτοκινητόδρομου Ε65, μέ τόν ὁποῖον ἡ διαδρομή μέχρι τά Μετέωρα, τήν Φθιώτιδα καί τήν Ἀθήνα γίνεται ἀποκλειστικά μέ αὐτοκινητόδρομο ταχείας κυκλοφορίας καί συντομεύεται, ὅσον ἀφορᾶ τά λεωφορεῖα, γιά μία ὥρα.
Καί ὅσον ἀφορᾶ ἀποκλειστικά τά Μνημεῖα, προστίθεται καί τό γεγονός ὅτι στήν θέση τῆς Ὑπουργοῦ Πολιτισμοῦ βρίσκεται ἡ κ. Λίνα Μενδώνη, ἡ ὁποία εἶναι ἀποτελεσματική καί παρουσιάζει ἐξαιρετικό καί πλούσιοἔργο, κατά γενική ὁμολογία.
Δ´ Καραβαγγέλεια «Καστοριά καί Μετέωρα»: Οἱ στόχοι
Οἱ βραχυπρόθεσμοι στόχοι εἶναι ἡ ἔναρξη τῶν προσκυνηματικῶν περιηγήσεων καί ἡ αὔξηση τῆς ἐπισκεψιμότητας στήν Καστοριά καί τήν Ἐπαρχία της.
Ἡ ἀνάπτυξη τοῦ τετραπτύχου: ἀνάδειξη τῶν ἐκκλησιαστικῶν μνημείων, προβολή τους, πρόσβαση σέ αὐτά καί λειτουργία τους γιά τούς ἐπισκέπτες.
Καί ὁ μακροπρόθεσμος στόχος, ἤ καλύτερα τό ὅραμα πού μᾶς καθοδηγεῖ, εἶναι ἡ ἀνακαίνιση τῆς πόλεως σέ κάθε ἐπίπεδο ὡς ζωντανῆς Βυζαντινῆς πόλης Ἀρχόντισσας.
Ἡ πρώτη ἐπαφή μου μέ τό θέμα
Ἕνα ἀπό τά πρῶτα ζητήματα μέ τά ὁποῖα ἦρθα ἀντιμέτωπος ὅταν ἦρθα στήν Καστοριά ἦταν ἡ ἀνάπτυξη τοῦ Θρησκευτικοῦ τουρισμοῦ. Αὐτό τό ζήτημα τέθηκε σέ μένα, ὡς Μητροπολίτη, ἀπό πολλούς καί πολλαπλῶς. Τέθηκε ὡς μιά ἐναλλακτική καί ἀναγκαία λύση στήν κρίση ἀπασχόλησης καί ἀνεργίας καί στήν γενικότερη κατάσταση τῆς πόλης πού καταρρέει καί ἐγκαταλείπεται ἀπό τούς νέους.
Καί ἔκανα τίς πρῶτες σκέψεις μου, οἱ ὁποῖες νομίζω ἔχουν μιά ἀξία, διότι ἔγιναν μέ καθαρό μυαλό, χωρίς ἀγκυλώσεις καί ὑστεροβουλίες. Ἔχουν παρέλθη σχεδόν πέντε χρόνια ἀπό τότε, καί βλέπω ὅτι ἦταν σκέψεις ὀρθές, ἐφαρμόσιμες καί τελέσφορες. Φαίνεται ὅμως ὅτι χρειάζεται χρόνος γιά νά ὡριμάσουν καί στήν σκέψη τῶν ἄλλων φορέων. Στίς πρῶτες μου ἐκεῖνες σκέψεις θά ἐπανέλθω, γιατί ἀνταποκρίνονται στήν πραγματικότητα καί σέ αὐτό πού ἐπιθυμοῦμε, καί δέν εἶναι στοχαστικές ἤ οὐτοπικές.
Τέθηκε λοιπόν σέ μένα ἀπό τήν ἀρχή τό θέμα τῆς ἀνάπτυξης τῆς πόλης μέ βάση τόν λεγόμενο θρησκευτικό τουρισμό.
Ὁρισμός τῆς ἀνάπτυξης
Ὡς Μητροπολίτης ἐννοῶ καί βλέπω τήν ἀνάπτυξη μέ δύο ὄψεις:
Ἡ μία, εἶναι ἡ ὠφέλεια ἡ πνευματική. Ἡ πνευματική ὠφέλεια πρῶτα τῶν Καστοριανῶν. Ἡ πνευματική ὠφέλεια καί τῶν περιηγητῶν, ἐπισκεπτῶν καί προσκυνητῶν. Εὐνόητον εἶναι ὅτι ἀπό τήν πνευματική ὠφέλεια προκύπτει καί ἡ κοινωνική καί ἡ ψυχολογική ὠφέλεια.
Ἡ δεύτερη ὄψη εἶναι ἡ εὐημερία. Ἡ βελτίωση τῆς ζωῆς τῆς Ἐπαρχίας καί τῆς Καστοριᾶς.
Ἐάν ἡ ἀνάπτυξη τῶν προσκυνηματικῶν περιηγήσεων φέρει ὡς ἀποτέλεσμα τήν οἰκονομική ἀνάπτυξη καί τήν εὕρεση ἐργασίας σέ νέους ἀνθρώπους (ὡς εἰδικῶν ἐπιστημόνων, ὡς ξεναγῶν, ὡς φυλάκων μνημείων, ὡς καταστηματαρχῶν, ὡς ἐργαζομένων κλπ) αὐτό θά ἦταν μιά πολύ θετική ἐξέλιξη.
Προσκυνηματικές Περιηγήσεις στήν Καστοριά
Ὁ τίτλος τῆς εἰσηγήσεώς μου εἶναι «Προσκυνηματικές Περιηγήσεις στήν Καστοριά». Θά δοῦμε ἐν συντομίᾳ τήν ἔννοια τῶν ὅρων αὐτῶν, ἤτοι τῶν Προσκυνηματικῶν Περιηγήσεων καί τό τί σημαίνει Καστοριά γιά ἕναν προσκυνητή.
Προσκυνηματικές Περιηγήσεις
Γιά τό θέμα αὐτό εἶχα ἐκπονήσει τήν εἰσήγησή μου στό Βυζαντινό Φόρουμ τόν Ἰανουάριο 2023, τήν ὁποία δημοσίευσα στό βιβλίο μου «Ἀββά, πατέρα μου» καί τήν ὁποία πρόσφατα ἀναδημοσίευσα στό διαδίκτυο.
Ἀπό τήν εἰσήγηση ἐκείνη, τήν ὁποία θεωρῶ ἐπίκαιρη καί μπορεῖ ὁ ἐνδιαφερόμενος νά τήν διαβάσει, θά σημειώσω ἐδῶ λίγα τινα γιά τόν ὅρο προσκυνηματικές περιηγήσεις.
Εἶχα τότε χρησιμοποιήσει στοιχεῖα ἀπό μιά διπλωματική ἐργασία (Ἰούνιος 2022) μιᾶς μεταπτυχιακῆς φοιτήτριας, τῆς κ. Βασιλικῆς Γιώτα, μέ θέμα τήν Ἀνάπτυξη τοῦ Θρησκευτικοῦ Τουρισμοῦ, ἡ ὁποία χρησιμοποιεῖ στοιχεῖα ἀπό τούς εἰδικούς μελετητές.
«Ο Θρησκευτικός τουρισμός αποτελεί την παλαιότερη και επικρατέστερη μορφή μετακίνησης στην ιστορία της ανθρώπινης ύπαρξης (Πολύζος, 2014)».
«Αποτελεί μία από τις αρχαιότερες μορφές ταξιδιού όπου οι άνθρωποι, μεμονωμένα ή σε ομάδες, επισκέπτονταν ιερούς τόπους σε ολόκληρο τον κόσμο για να καλύψουν το πνευματικό τους συναίσθημα και να εκπληρώσουν προσωπικά τάματα…».
«Μεγάλη θρησκευτική δραστηριότητα παρατηρείται στον χώρο της Αρχαίας Ελλάδας όπου τα προσκυνήματα διαχωρίζονται σε δυο κατηγορίες. Η πρώτη περιλαμβάνει τα μνημεία που επισκέπτονται μεμονωμένοι τουρίστες, όπως τα μαντεία Δελφών και Δωδώνης, για να μάθουν το μέλλον τους, καθώς και τα ιερά (300 στο σύνολο) αφιερωμένα στον Θεό Ασκληπιό, στα οποία μεταβαίνουν οι προσκυνητές για να θεραπευτούν από κάποιο πρόβλημα υγείας (Μοίρα, 2009). Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν τα προσκυνήματα που προσελκύουν μεγάλες ομάδες ανθρώπων για να συμμετάσχουν σε διάφορες λατρευτικές γιορτές προς τιμή των Θεών του Ολύμπου».
«Το κυριότερο κίνητρο των θρησκευτικών τουριστών, κοινό σε όλες τις θρησκείες, είναι η αναζήτηση του Θείου. Επειδή ο άνθρωπος είναι από την φύση του θρησκευτικό όν, προσπαθεί, μέσω του προσκυνήματος, να επικοινωνήσει με τον Θεό. Προσπαθεί να απομακρυνθεί από τα υλικά αγαθά που καθορίζουν την ζωή του και επιδιώκει να «εξαγνίσει» την ψυχή του. Αυτός είναι ο βασικός του σκοπός που τον οδηγεί σε ταξίδια αναζήτησης όπου επικρατεί το πνευματικό στοιχείο, το οποίο θα τον οδηγήσει μετέπειτα στην πνευματική του ανύψωση».
Ἄς μή ξεχνᾶμε ὅτι σήμερα στήν Ἑλλάδα οἱ δύο ὑψηλότεροι σέ ἐπισκεψιμότητα τουριστικοί τόποι εἶναι ὁ Παρθενώνας, πού ὅπως τό λέγει καί ἡ ὀνομασία του ἦταν θρησκευτικός τόπος ἀφιερώσεως, καί τά Μετέωρα, πού εἶναι Μοναστήρια, τόποι ἐπίσης ἀφιερώσεως.
Στήν ὡς ἐν λόγῳ διπλωματική ἐργασία γίνεται ἐπίσης ἡ διάκριση μεταξύ τουρίστα καί προσκυνητή.
Σχετικά μέ τόν θρησκευτικό τουρίστα λέγεται ὅτι «ο θρησκευτικός τουρίστας διαθέτει και τα δύο στοιχεία, του τουρίστα και του προσκυνητή... “ο θρησκευτικός τουρίστας είναι κατά το ήμισυ προσκυνητής και κατά το ήμισυ τουρίστας”».
Ἀντίθετα, «ο Προσκυνητής δεν μπορεί να θεωρηθεί απλά ως ένας ευσεβής τουρίστας. Μπορεί να ακολουθεί την ίδια διαδρομή με τον τουρίστα, αλλά βρίσκεται σε ένα ταξίδι ιερό, όπου ο Θεός έρχεται σε επαφή με πρόσωπα, ιερά μέρη και καταστάσεις. ... Ταξιδεύει προσδοκώντας να γυρίσει “αλλοιωμένος” πνευματικά. Το αποτέλεσμα της προσκυνηματικής πράξης είναι η μεταμόρφωση που πραγματοποιήθηκε στον εσωτερικό του κόσμο. Θα επιστρέψει γεμάτος με εικόνες και συναίσθημα που αποτυπώθηκαν στην ψυχή του και όχι στην μνήμη μια κάμερας, όπως του τουρίστα (A pilgrim is not a tourist, 2016).
Ο Προσκυνητής είναι ήρεμος, έχει υπομονή και δεν επηρεάζεται από οποιαδήποτε πρακτική δυσκολία θα μπορούσε να επηρεάσει το ταξίδι του (κακές καιρικές συνθήκες, αλλαγή δρομολογίων κλπ.). …
Συνομιλεί με τους συνταξιδιώτες του και μπορεί να μοιραστεί προσωπικές ιστορίες ή τυχόν θαύματα που έγιναν σε αυτόν (A pilgrim is not a tourist, 2016). Ο Προσκυνητής σέβεται τον τόπο φιλοξενίας και φέρεται με ευαισθησία στα ιερά αντικείμενα. Δεν ρυπαίνει το περιβάλλον, αντιθέτως το προστατεύει. Προσπαθεί να μάθει τον πολιτισμό της χώρας που επισκέπτεται και να έρθει πιο κοντά με τους κατοίκους της (A pilgrim is not a tourist, 2016)».
Σημαντική, εἶναι ἡ παρατήρησή της ὅτι «η ανάπτυξη του θρησκευτικού τουρισμού, εκτός του ότι αποτελεί μια σταθερή πηγή εισοδήματος για τον τοπικό πληθυσμό, μπορεί να οδηγήσει και σε άλλες αλλαγές σε μια κοινωνία όπως στην αύξηση των κατοίκων μιας περιοχής και στη δημογραφική ανάπτυξη του πληθυσμού» (βλ. Μητροπολίτου Καστορίας Καλλινίκου: «Σύγχρονες τάσεις καί ἀνάγκες τοῦ κόσμου καί ὁ Θρησκευτικός τουρισμός», Εἰσήγηση στό Βυζαντινό Φόρουμ 2023, εἰς «Ἀββά, Πατέρα μου», Καστοριά Ἰαν. 2023).
Ἡ Καστοριά
Ἡ Καστοριά καί ἡ Ἐπαρχία της ἀποτελοῦν τόν προορισμό τῶν προσκυνηματικῶν περιηγήσεων, ἐν προκειμένῳ.
Ἡ Καστοριά ἔχει χαρακτηριστεῖ καί λέγεται Βυζαντινή Ἀρχόντισσα τῆς Μακεδονίας. Καί ἐγώ προσθέτω ζωντανή Βυζαντινή Ἀρχόντισσα.
Ἄς δοῦμε λίγο τούς ὅρους αὐτοῦ τοῦ χαρακτηρισμοῦ.
Ζωντανή. Σημαίνει ὅτι ἡ πόλη κατοικεῖται, τά ἐκκλησιαστικά της μνημεῖα λειτουργοῦνται, ἡ λατρεία στόν Θεό ἀναπέμπεται μέσα ἀπό αὐτά, ἡ μακραίωνη παράδοση συνεχίζεται νά βιώνεται. Ἐπίσης, ζωντανή σημαίνει ὅτι λειτουργοῦν σχολές καί ἐκπαιδευτικά ἱδρύματα, λειτουργοῦν δομές ὑποστήριξης τῆς ὑγείας, τῆς ψυχικῆς ὑγείας, τῶν νέων καί τῶν ἡλικιωμένων. Ὅπως ἦταν τό ἀντικείμενο πολλῶν εἰσηγήσεων στά πλαίσια καί τῶν φετινῶν ἐκδηλώσεων.
Βυζαντινή. Σημαίνει Ἑλληνορθόδοξη. Τό λεγόμενο Βυζάντιο, δηλαδή ἡ Χριστιανική Αὐτοκρατορία τῆς Νέας Ρώμης Κωνσταντινούπολης, ἀποτελεῖ μιά ἔνδοξη καί λαμπρή σελίδα τῆς παγκοσμίου ἱστορίας πού εἶναι ἡ δική μας ἱστορία. Ἡ Ἑλληνορθόδοξη Παράδοση δέν εἶναι ρατσιστική ἤ φονταμενταλιστική, ἀλλά φιλόθεη καί φιλάνθρωπη.
Βυζαντινή ἐπίσης σημαίνει ἀνεπτυγμένη καί ὁλοκληρωμένη παιδεία καί στά τρία ἐπίπεδα τῆς ἐπιστήμης, πού εἶναι ἡ θεολογική ἐπιστήμη, ἡ ἀνθρωπολογική ἐπιστήμη καί ἡ ἐπιστήμη τῶν ὑλικῶν.
Ἀρχόντισσα. Ἀρχόντισσα σημαίνει ἀνωτερότητα πολιτιστική, ἔλλειψη ἀγκυλώσεων καί μικροτήτων, ὑγιῆ δημόσιο βίο καί καθαρό δημόσιο λόγο. Ἀρχόντισσα σημαίνει ἐξωτερική ὀμορφιά καί ἐσωτερική ἁπλότητα καί πληρότητα.
Μιά ὁλοκληρωμένη σύλληψη γιά τό περιεχόμενο τῆς Καστοριᾶς καί τῆς Ἐπαρχίας της, νομίζω περιλαμβάνει ὅλα αὐτά τά στοιχεῖα.
Γιατί δέν ἐπιθυμοῦμε, νομίζω κανείς, νά γίνει ἡ Ἐπαρχία μας καί ἡ Πόλη μας μιά δουλοπρεπής ἐπαρχιακή πόλη, πού θά μεταλλάσσεται ἀνάλογα μέ τίς ἐπιθυμίες τῶν τουριστῶν καί θά πουλάει «βυζαντινές χάντρες» ἤ θά διακρίνεται γιά τά μικροσυμφέροντα.
Οἱ θησαυροί τῆς πόλης
Ποιοί εἶναι, λοιπόν, οἱ θησαυροί τῆς ἈρχόντισσαςΚαστοριᾶς;
Ἤδη ἔχει γραφεῖ πρόσφατα ἕνα βιβλίο ἀπό τήν κ. Παρασκευή Δούκη μέ τίτλο «ἡ Ἀρχόντισσα Καστοριά ἀνοίγει τό σεντούκι της».
Θά ἀπαριθμήσω μερικούς θησαυρούς, βεβαίως ἀπό ἱστορικῆς, πολιτιστικῆς καί ἐκκλησιαστικῆς πλευρᾶς:
Οἱ Ἱεροί Ναοί τῆς Καστοριᾶς, Βυζαντινοί, Μεταβυζαντινοί καί Νεώτεροι, ἀποτελοῦν ἕναν τεράστιο θησαυρό.
Θησαυροί εἶναι οἱ Ἱερές Μονές της.
Θησαυροί εἶναι οἱ τοιχογραφίες τους.
Θησαυροί εἶναι οἱ φορητές εἰκόνες, ἀπό τίς ὁποῖεςλίγες βρίσκονται στήν θέση τους, δηλαδή στά τέμπλα τῶν Ἱερῶν Ναῶν. Ἄλλες φυλάσσονται, μόνιμα ἤ προσωρινά, στό Βυζαντινό Μουσεῖο Καστοριᾶς, ἄλλες, ἐλάχιστες, βρίσκονται στό Ἐπισκοπεῖο, ἀναμένοντας τήν λειτουργία τοῦ Κειμηλιαρχείου, καί ἄλλες στούς Ἱερούς Ναούς.
Θησαυροί εἶναι καί τά ἱστορικά πρόσωπα πού λάμπρυναν τήν ἱστορία τῆς Καστοριᾶς καί τό ὄνομά τους ὑπερέβη τά σύνορα τῆς Καστοριᾶς. Ἐννοῶ τίς μεγάλες ἱστορικές προσωπικότητες μέ πανελλήνια, πανορθόδοξη καί παγκόσμια ἐμβέλεια.
Θησαυρός πολύτιμος εἶναι καί αὐτή ἡ ζωντανή παράδοση πού βιώνεται τοὐλάχιστον ἀπό τήν ἐποχή τοῦ ἱδρυτοῦ τῆς Καστοριᾶς αὐτοκράτορα καί ἁγίου Ἰουστινιανοῦ. Ἐννοῶ τήν ἐκκλησιαστική παράδοση, τήν πνευματική ζωή, τίς θεῖες Λειτουργίες καί ἱερές Ἀκολουθίες, πού τελοῦνται ἀπαράλλακτα, ἀπό τούς ἴδιους, ὡς πρός τήν πίστη καί τήν κανονική τάξη, Ἀρχιερεῖς καί Ἱερεῖς, μέ τό ἴδιο Πιστεύω, μέ τό ἴδιο τελετουργικό τυπικό, μέ τήν ἴδια ἑλληνική γλώσσα, μέ τίς ἴδιες τοιχογραφίες καί φορητές εἰκόνες.
Θησαυρό ἀκόμη ἀποτελεῖ καί ἡ συνεργασία τῆς Ἐκκλησίας μέ τήν Πολιτεία καί τόν λαό, γιά τήν λειτουργία καί συντήρηση τῶν Ναῶν τῆς Καστοριᾶς.
Παραλείπω, ὡς ἐκτός τοῦ θέματός μου, τίς φυσικές ὀμορφιές καί τά κάλλη τῆς Καστοριᾶς.
Τά Μνημεῖα, λοιπόν, αὐτά καί ἡ ὁλοζώντανη παράδοση πού τά δημιούργησε καί τά λειτουργεῖ, ἡ ἤρεμη ζωή τῆς πόλης, οἱ φυσικές ὀμορφιές τῆς πόλης, τῆς λίμνης καί τῆς ἐπαρχίας, ὁ συνδυασμός μέ τήν ὕπαρξη ἄλλων μνημείων, ὅλα αὐτά ἐνισχύουν τήν ἀξία τῶν προσκυνηματικῶν περιηγήσεων στήν Καστοριά.
Καί σέ αὐτά, ἐπαναλαμβάνω, πρέπει νά προσθέσουμε καί τήν ὀργάνωση τῆς κοινωνικῆς ζωῆς μέ τούς κατάλληλους θεσμούς καί δομές.
Τό τετράπτυχο γιά τήν ἀνάπτυξη τῶν Προσκυνηματικῶν Περιηγήσεων
Ἡ ἀνάπτυξη τῶν προσκυνηματικῶν περιηγήσεων στήν Καστοριά διέρχεται ἤ πρέπει νά διέλθει ἀπό τό τετράπτυχο:
Ἀνάδειξη, Προβολή, Πρόβαση, Λειτουργία τῶν ἐκκλησιαστικῶν μνημείων.
Ἀνάδειξη Ἐκκλησιαστικῶν Μνημείων
Ἡ ἀνάδειξη τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Μνημείων εἶναι ἐξαιρετικά δύσκολη ἐργασία καί μέ τά δεδομένα πού ὑπάρχουν σήμερα ἀποτελεῖ ἔργο τοῦ Ὑπουργείου Πολιτισμοῦ. Ὅταν μιλῶ γιά τά σύγχρονα δεδομένα, ἐννοῶ τήν ὑπαγωγή αὐτῶν τῶν μνημείων στόν ἀρχαιολογικό νόμο, τήν ἔλλειψη κονδυλίων ἰδιωτικῶν ἤ ἐκκλησιαστικῶν, τήν ἔλλειψη ἱκανοῦ ἀριθμοῦ ἐνοριτῶν γιά νά τά συντηροῦν.
Συνεπῶς, ὡς χρηματοδότης καί ὡς ἐπιστημονικός ἐπιβλέπων τό Ὑπουργεῖο Πολιτισμοῦ ἔχει τόν πρῶτο λόγο στήν ἀνάδειξη τῶν Μνημείων. Ἤδη, τήν Πέμπτη, στά πλαίσια τῶν ἐκδηλώσεών μας, μᾶς μίλησε γιά τό θέμα αὐτό καί γιά τά προγράμματα τοῦ Ὑπουργείου Πολιτισμοῦ ἡ Ὑπουργός Πολιτισμοῦ κ. Λίνα Μενδώνη.
Δική μου παρατήρηση στό θέμα αὐτό εἶναι ὅτι ἡ ἀνάδειξη τῶν μνημείων ὀφείλει νά γίνεται κατά ἀναλογία μέ τήν ταυτότητα τῆς πόλεως. Ὑποστηρίζω, δηλαδή, ὅτι σέ κάθε ἐνέργειά μας ὀφείλει νά λαμβάνει ὑπ᾽ ὄψη της τήν ὀνομασία τῆς πόλης μας: Ζωντανή Βυζαντινή Ἀρχόντισσα. Ἀλλιῶς κινδυνεύουμε νά ἀλλοιώσουμε τήν ταυτότητά της.
Ὅμως λόγο καί ἁρμοδιότητα καί εὐθύνη γιά τά ἐκκλησιαστικά μνημεῖα ἔχουν καί ἄλλοι παράγοντες, ἀναφορικά μέ τόν περιβάλλοντα χῶρο, τήν πολεοδομική τους ἀνάδειξη, τήν συντήρηση κ.ο.κ.
Κυρίως πρέπει νά ὑπογραμμισθεῖ ὁ σχεδιασμός ἀνάδειξης τῶν μνημείων μακροπρόθεσμα. Αὐτό ἔχει δυσκολίες, ἀλλά ὀφείλουμε νά σχεδιάσουμε γιά τό μέλλον τῆς πόλης καί τῶν παιδιῶν μας, ἀκόμη καί ἄν δέν ζοῦμε ἐμεῖς ὅταν αὐτά πού σχεδιάζουμεπραγματοποιηθοῦν.
Μέρος τῆς ἀνάδειξης τῶν Μνημείων εἶναι καί ἡἑνοποίηση τῶν Μνημείων. Ἑνοποίηση σημαίνει πολεοδομική ὁριοθέτηση καί διευκόλυνση τῆς ἐπικοινωνίας μεταξύ τους, εἰ δυνατόν ἡ ὀπτική τους ἐπαφή χωρίς ἐμπόδια, ἡ πεζοδρόμηση ὁδῶν ἤ ἡ δημιουργία πεζοδρομίων. Ἔτσι, νά ἀποτελοῦν μία αἰσθητή ἑνότητα.
Τέτοιες ἑνοποιήσεις μπορεῖ νά γίνουν:
Μεταξύ τῶν Μνημείων τῆς Ὁμόνοιας: Ἁγίου Νικολάου Κασνίτση, Τιμίου Προδρόμου Ὁμονοίας, Ἁγίου Ἀθανασίου Μουζάκη, Ἁγίων Τριῶν, Ταξιάρχη Μητροπόλεως.
Μεταξύ τῶν Μνημείων: Παναγίας Κουμπελίδικης, Ἰουστινιάνειου τείχους ἀκροπόλεως, Ταξιάρχη Γυμνασίου, Ἁγίου Νικολάου Καραβιδᾶ, Ἁγίου Δημητρίου Ταλίδη.
Μεταξύ τῶν Μνημείων: Παναγίας Μουζεβίκη, Ἁγίων Ἀναργύρων, Ἁγίων Στυλιανοῦ καί Ἀλυπίου, Ἁγίου Στεφάνου.
Ἐπίσης, μεγάλης σημασίας εἶναι καί ἡ ἀνάδειξη τοῦ πολεοδομικοῦ περιβάλλοντος κάθε Μνημείου.
Μέ τήν βραχυπρόθεσμες ἐνέργειες ἤ μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, χρειάζεται νά ἀπελευθερωθοῦν Μνημεῖα ἀπό τό πολεοδομικό σφιχταγκάλιασμα πού τούς προκαλεῖ ἀσφυξία.
Ἕνα παράδειγμα εἶναι ἡ ἀπελευθέρωση τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ Εἰσοδίων τῆς Θεοτόκου Ἄρχοντος Ἀποστολάκη συνοικίας Οἰκονόμου. Πρόκειται γιά ἕναν μεταβυζαντινό Ναό, ἕνα Μνημεῖο τοῦ 1605.
Ἐδῶ ἔχει τελεσθεῖ ἕνα ἀρχιτεκτονικό ἔγκλημα, ἀφοῦ-σέ ἄλλες ἐποχές- ἕνα τσιμεντένιο κτίριο κτίσθηκε πάνω ἀπό τόν Ἱερό Ναό – Μνημεῖο καί τόν ἔχει καλύψει ὁλοκληρωτικά. Σήμερα στό τσιμεντένιο κτίριοστεγάζεται τό Ἐμπορικό Ἐπιμελητήριο.
Ὁ συγκεκριμένος μνημειακός Ἱερός Ναός, σύν τοῖς ἄλλοις, εἶναι ὁ μόνος πού θά φαινόταν ἀπό τήν εἴσοδο τῆς -κατά τά ἄλλα- βυζαντινῆς μας πόλης, ἄν δέν εἶχε καλυφθεῖ ἀπό τό τσιμεντένιο κτίριο.
Ἡ ἀπελευθέρωσή του θά δώσει συγχρόνως καί ἕνα μοναδικό ἄνοιγμα – πάρκο στήν ὁδό Μητροπόλεως, θά δώσει ἀνάσα στήν περιοχή καί θά ἀποτελέσει τό πρῶτο πρός ἐπίσκεψη Μνημεῖο τῆς παλαιᾶς πόλης.
Τό Μνημεῖο μπορεῖ νά ἀναδειχθεῖ, νά ἀπελευθερωθεῖ, ἐφόσον τό Ἐπιμελητήριο μετεγκατασταθεῖ, πρός ὄφελος καί τοῦ ἰδίου καί τῆς γειτονιᾶς, σέ μέρος μέ καλύτερη σύγχρονη πρόσβαση, καί δοθεῖ κονδύλιο κατεδάφισής του, ὅπως ἔχουν ἐγκριθεῖ τέτοια κονδύλια γιά κατεδάφιση κτιρίων (π.χ. στήν Κοζάνη) πού καλύπτουνἔστω καί τήν πρόσοψη ἤ τόν περιβάλλοντα χῶρο ἀπό ἀρχαῖα ἤ ἱστορικά κτίρια μέ πολιτιστική ἀξία.
Προβολή Μνημείων
Τά Μνημεῖα τῆς Καστοριᾶς εἶναι καί παραμένουν ἐν πολλοῖς ἄγνωστα. Ἀναμένουν καί αὐτά τήν προβολή τους.
Τό ὅτι παραμένουν ἄγνωστα, ἀποδεικνύεται καί ἀπό ἔρευνα πού ἔκανε ὁ ἴδιος Δῆμος Καστοριᾶς τό 2023, μέ τήν ὁποία εἶχε διαπιστωθεῖ ὅτι οἱ ἐπισκέπτες τῶν ξενοδοχείων δέν εἶχαν ὡς σκοπό τῆς ἐπισκέψεώς τους τά βυζαντινά καί ἄλλα μνημεῖα τῆς πόλης (βλ. Μητροπολίτου Καστορίας Καλλινίκου: «Σύγχρονες τάσεις καί ἀνάγκες τοῦ κόσμου καί ὁ Θρησκευτικός τουρισμός», Εἰσήγηση στό Βυζαντινό Φόρουμ 2023, εἰς «Ἀββά, Πατέρα μου», Καστοριά Ἰαν. 2023 καί τοῦ ἰδίου «Ἐφαρμογές καί ἐπαληθεύσεις τῶν Πορισμάτων τοῦ Φόρουμ “Βυζαντινή Καστοριά”», 28 Ἰουνίου 2023, https://www.imkastorias.gr/).
Γιά τήν προβολή τῶν μνημείων, στά πλαίσια τῶν φετινῶν ἐκδηλώσεων ἡ κ. Ἀναστασία Γιαννακοπούλου Ἐπίκουρη Καθηγήτρια – Τμήματος Ἐπικοινωνίας καί Ψηφιακῶν Μέσων Καστοριᾶς, παρουσίασε τήν πολύ ἐνδιαφέρουσα εἰσήγηση μέ θέμα: Ἐπικοινωνιολόγηση τῶν Προσκυνηματικῶν Περιηγήσεων – Προβολή τῆς Καστοριᾶς ὡς τόπου Προσκυνηματικοῦ, ἀκριβῶς πάνω στό θέμα τῆς προβολῆς τῶν Μνημείων.
Οἱ τοπικοί παράγοντες καί φορεῖς ἔχουν τήν δυνατότητα τῆς προβολῆς, μέ ἀνάλογες ἐνέργειες καί κονδύλια.
Πρόσβαση
Στό Διεθνές Συνέδριο πού διοργάνωσε ὁ Economistστά Χανιά τό ἔτος 2022, ἀνάμεσα σέ ἄλλους παγκοσμίου καί πανελληνίου ἐμβελείας ὁμιλητές, εἶχε μιλήσει καί ὁ τότε Ἀρχιμανδρίτης π. Ἀπόστολος Καβαλιώτης, νῦν Θεοφιλέστατος Ἐπίσκοπος Τανάγρας, ὁ ὁποῖος εἶχε θέσει τό θέμα τῆς πρόσβασης στά μνημεῖα, λέγοντας:
«Σπουδαία μνημεία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, τα οποία αποτελούν ταυτοχρόνως προσκυνηματικούς τόπους, συχνά είναι αδύνατον να προσεγγιστούν, ιδίως από άτομα με κινητικά προβλήματα αλλά και όχι μόνο».
Θεωρῶ ὅτι σέ πρακτικό ἐπίπεδο, τό πλέον σημαντικό ζήτημα πού χρήζει, κατά τήν γνώμη μου, ἄμεση λύση εἶναι ἡ πρόσβαση στήν Βυζαντινή Καστοριά.
Ἡ πρόσβαση σέ δύο βήματα:
Τό ἕνα εἶναι νά ἔρθει κάποιος στήν Καστοριά. Αὐτό εἶναι θέμα γενικότερων σχεδιασμῶν τῶν αὐτοκινητόδρομων καί τῶν ἀεροδρομίων.
Τό δεύτερο βῆμα τῆς πρόσβασης στήν Βυζαντινή Καστοριά, εἶναι ἡ πρόσβαση στό ἱστορικό κέντρο τῆς Καστοριᾶς. Τό ἀνωφερές ἀνάγλυφο τῆς πόλης καί οἱ ἀποστάσεις μεταξύ τῶν Μνημείων δυσκολεύουν τήνἐπίσκεψη πεζῇ σέ αὐτά γιά τόν μέσο προσκυνητή καί γιά τίς μαζικές ἐκδρομές.
Καί ἄς μή παραβλέπουμε τό γεγονός, ὅτι ἡ πρόσβαση στήν ἄνω πόλη δέν διέρχεται μέσα ἀπό παραδοσιακό οἰκισμό καί γραφικά καλντερίμια, τά ὁποῖα θά ἦταν ἕνα κίνητρο γιά πεζοπορεία, ἀλλά μέσα ἀπό τό ἀθηνοποιημένο τοπίο μιᾶς μικρῆς τσιμεντούπολης.
Ἀπαραίτητη γιά τήν ἀνάπτυξη τῆς ἐπισκεψιμότητας τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Μνημείων τῆς Καστοριᾶς εἶναι ἡ πρόσβαση μέ μέσο στά τρία κομβικά σημεῖα τοῦ ἱστορικοῦ κέντρου, δηλαδή: εἴτε στήν πλατεία Ὁμονοίας, εἴτε στό Βυζαντινό Μουσεῖο, εἴτε στό κόμβο τοῦ Γυμνασίου Γερμανοῦ Καραβαγγέλη.
Μέ βάση τούς τρεῖς αὐτούς κόμβους, μποροῦν οἱ προσκυνητές νά ἐπισκέπτονται ὁμάδες ἐκκλησιαστικῶν Μνημείων, πού βρίσκονται πέριξ αὐτῶν.
Ἡ πρόσβαση στό ἱστορικό κέντρο μέ κάποιο μέσον εἶναι τό κλειδί τῆς ἐπισκεψιμότητας. Εἶναι ζήτημα τῶν ἁρμοδίων ἄν ἡ πρόσβαση αὐτή θά γίνεται μέ τά τουριστικά λεωφορεῖα, -ἐφόσον ἐξασφαλιστεῖ ἡ διέλευσή τους ἀπό δυό τρία κρίσιμα σημεῖα πού ἀπαγορεύεται τό παρκάρισμα-, ἤ μέ μικρά λεωφορειάκια, ἤ μέ ὁποιοδήποτε ἄλλο μέσο μπορεῖ κανείς νά σκεφθεῖ.
Ἡ οὐσία εἶναι ὅτι ἡ πρόσβαση πρέπει νά ἐξασφαλιστεῖ, γιά νά ἔχουμε τά ἐπιθυμητά ἀποτελέσματα.
Λειτουργία τῶν Μνημείων
Ὅταν λέμε λειτουργία τῶν Μνημείων, δέν ἐννοοῦμετήν λατρευτική τους χρήση, πού ἤδη γίνεται, ἀλλά τήν στελέχωση τῶν Μνημείων, ὥστε νά εἶναι ἀνοικτά συγκεκριμένες ἡμέρες καί ὧρες στούς ἐπισκέπτες.
Τούς Ἱερούς Ναούς, πρέπει νά ὑπενθυμίσουμε, τούς φροντίζουν πατροπαραδότως οἰκογένειες Καστοριανῶν. Ὡστόσο, δέν εἶναι δυνατόν οἱ οἰκογένειες αὐτές νά τούς κρατοῦν ἀνοικτούς σέ ὡράρια λειτουργίας.
Τό ἄνοιγμα τῶν Ναῶν – Μνημείων μέ φύλακες μπορεῖ νά γίνει σέ φάσεις ἤ καί πιλοτικά.
Ἔχει γίνει ἀποσπασματικά μέ τήν πρακτική τῶν ἀποφοίτων τῶν διαφόρων Τμημάτων κατάρτισης γιά φύλακες βυζαντινῶν μουσείων μέ ἄριστα ἀποτελέσματα. Οἱ ἀσκούμενοι κρατοῦσαν ἀνοικτά διάφορα κεντρικά μνημεῖα, τά ὁποῖα δέχθηκαν πολλούς ἐπισκέπτες, ἀπό ὅλα τά μέρη τοῦ κόσμου, πλήν ὅμως Ἑλλάδος. Καί αὐτό διότι οἱ Ἕλληνες ἔρχονται ἀνά ὁμάδες μέ λεωφορεῖα, ἄρα δέν ἔχουν πρόσβαση, ἐνῶ οἱ ξένοι ἔρχονται μέ τουριστικούς ὁδηγούς, ἕνας-ἕνας ἤ μικρές ὁμάδες.
Στά πλαίσια δέ τῆς περίφημης συμπερίληψης, μιά πρόταση πού ὀφείλουμε νά μελετήσουμε καί νά ἐφαρμόσουμε εἶναι, νά ἐκπαιδευτοῦν ἀπόφοιτοι τοῦ Ἑνιαίου Εἰδικοῦ Γυμνασίου καί Λυκείου Καστοριᾶς, ὥστε νά εἶναι ὑπεύθυνοι γιά κάποιους ἀπό τούς Ναούς αὐτούς.
Ἐπίσης, νά προσληφθοῦν οἱ ἀπόφοιτοι Σχολῶν μέ σχετική ἐκπαίδευση καί τῶν Σχολῶν Μαθητείας τοῦ ΟΑΕΔ.
Δέν εἶμαι σέ θέση νά γνωρίζω ἐπακριβῶς ποιό Ὑπουργεῖο ἔχει ἁρμοδιότητα καί δυνατότητα νά ἀναλάβει τόν διορισμό, ἔστω καί ἐποχιακῶς, ὑπευθύνων γιά τήν λειτουργία τῶν Μνημείων: τό Ὑπουργεῖο Ἐργασίας; Τουρισμοῦ; Πολιτισμοῦ; Ἡ Τοπική Αὐτοδιοίκηση; Σέ κάθε περίπτωση θεωρῶ ὅτι μπορεῖ νά βρεθεῖ λύση καί νά κρατᾶμε δέκα νέους στήν Καστοριά, ἀπό αὐτούς πού φεύγουν κάθε ἄνοιξη μέχρι τό φθινόπωρο γιά «σεζόν» στά τουριστικά μέρη.
Ἐπίσης, ἡ Ἱερά Μητρόπολη συγκροτεῖ μιά μικρή ὁμάδα Κληρικῶν της, πού θά ἐπιμορφωθοῦν καταλλήλως, ὥστε νά συνοδεύουν ἐθελοντικά ὁμάδες προσκυνητῶν, πού ἐκτός ἀπό περιέργεια, θά ἐπιθυμοῦν νά ἀκούσουν καί ἕναν λόγο πνευματικό καί στηρικτικό.
Συγχρόνως, λειτουργία καί στελέχωση σημαίνει νά ὑπάρχει κέντρο ἐνημέρωσης γιά τήν Βυζαντινή Καστοριά.
Ἤδη, ἡ Ἱερά Μητρόπολη κάνει πολλές προσπάθειες γιά τά κτίριά της στήν πλατεία Ὁμονοίας, ὥστε νά χρησιμοποιηθεῖ ἕνα ἀπό αὐτά γιά τόν σκοπό αὐτό.
Κυρίως στοχεύουμε στό Κειμηλιαρχεῖο μας, στά πλαίσια λειτουργίας τοῦ ὁποίου θά λειτουργεῖ καί κέντρο πληροφοριῶν γιά τόν θρησκευτικό τουρισμό.Ἀναμένουμε πάνω στό θέμα αὐτό καλά νέα ἀπό τόν Περιφερειάρχη Δυτικῆς Μακεδονίας κ. Γεώργιο Ἀμανατίδη.
Ἤδη ἔχει καταρτισθεῖ ἕνας πρῶτος Κανονισμός λειτουργίας τοῦ γραφείου Προσκυνηματικῶν Περιηγήσεων τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Καστορίας, τόν ὁποῖον ἀναφέρω ἐπιγραμματικά, καί θά δημοσιεύσω μαζί μέ τήν εἰσήγησή μου.
Πρακτικά καί βραχυπρόθεσμα: Γιά μιά ἄμεση ἔναρξη
Ἄν θέλουμε νά συμπτύξουμε αὐτό τό τετράπτυχο καίνά γίνει μιά ἄμεση καί γρήγορη ἀρχή γιά τίς προσκυνηματικές περιηγήσεις (θρησκευτικό τουρισμό), θά πρέπει νά ἰσχύσουν τά ἑξῆς, ἄμεσα:
Νά πληροφορηθοῦν τά τουριστικά γραφεῖα ὅλης τῆς χώρας ὅτι πλέον τά λεωφορεῖα ἤ κάποιο ἄλλο μέσον ἀνεβαίνει στήν παλαιά πόλη τῆς Καστοριᾶς, καί ὅτι οἱ Ἱεροί Ναοί της εἶναι ἀνοικτοί συγκεκριμένες ἡμέρες καί ὧρες.
Εὐνόητον τυγχάνει, ὅτι γιά νά τό πληροφορηθοῦν αὐτό, χρειάζεται ἀπό μᾶς ὡς Καστοριά νά τό ἔχουμε ἐξασφαλίσει.
Ἀνάδειξη Ἱστορικῶν Προσωπικοτήτων
Ἐφόσον, ὅπως ἀναφέραμε, στούς θησαυρούς τῆς Καστοριᾶς συμπεριλαμβάνονται καί οἱ ἐκκλησιαστικές καί ἱστορικές προσωπικότητες πανελληνίου ἤ πανορθοδόξου ἤ παγκοσμίου ἐμβελείας, κρίνεται ἀπαραίτητη καί ἡ δική τους ἀνάδειξη.
Πολλά ἱστορικά πρόσωπα τῆς Καστοριᾶς ἀναμένουν τήν ἀνάδειξή τους. Μᾶλλον ἐμεῖς προσμένουμε τήν ἀνάδειξή τους, προκειμένου νά ὠφεληθοῦμε ὡς πόλη καί ὡς ἄτομα.
Τέτοια πρόσωπα εἶναι ὁ αὐτοκράτορας Ἰουστινιανός, οἱ ἅγιοι ἀδελφοί Κύριλλος καί Μεθόδιος Φωτιστές τῶν Σλαύων, ὁ αὐτοκράτορας Ἀλέξιος Κομνηνός, ὁ μοναχός Ἰωάσαφ δεύτερος κτίτωρ τῶν Μετεώρων, ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς, ὁ Μανωλάκης ὁ Καστοριανός, οἱ Ἅγιοι Θεοδόσιος Τραπεζοῦντος, Διονύσιος κτίτωρ τῆς Ἱερᾶς Μονῆς τοῦ Ἁγίου Ὄρους, ὁ ἅγιος Ἱερομάρτυς Ἰάκωβος καί οἱ μαθητές του, ἡ Ὁσία Σοφία τῆς Κλεισούρας, ὁ θρυλικός Μητροπολίτης Γερμανός Καραβαγγέλης, ὁ πιστός καί εὐγενικός ἥρωας Παῦλος Μελᾶς, κλπ.
Στά πλαίσια τῶν φετινῶν Καραβαγγελείων ἐκπονήθηκε εἰδική εἰσήγηση ἀπό τόν κ. Ἐμμανουήλ Κουτσιαύτη.
Ἡ ἀνάδειξη τῶν προσωπικότητων μπορεῖ νά γίνει διά τῆς παιδείας καί διά τῶν συμβόλων καί διά τῶν μνημείων.
Τό σημαντικό εἶναι ὅτι ἀναδεικνύοντας τά ἱστορικά αὐτά πρόσωπα, ἀναδεικνύεται καί ἡ Καστοριά ὡς πόλη μέ σημαντική συμβολή στήν Ἱστορία καί ὡς πόλη ἀναφορᾶς μέ ἐμβέλεια πέραν τῶν ὁρίων τῆς Ἑλλάδος, μέ ὅ,τι αὐτό συνεπάγεται γιά τίς προσκυνηματικές περιηγήσεις καί γενικότερα γιά τήν ἐπισκεψιμότητα στήν πόλη μας, ἀλλά καί γιά τό πνευματικό της κύρος.
Θά ἀναφερθοῦν ἐνδεικτικῶς δύο παραδείγματα:
Ὁ αὐτοκράτορας Ἰουστινιανός
Ἤδη ἀφιερώσαμε τό ἔτος 2025 ἐν μέρει καί τά περσινά Γ´ Καραβαγγέλεια στήν μεγάλη αὐτή προσωπικότητα, τόν ἱδρυτή τῆς πόλης μας.
Ὁ Ἰουστινιανός εἶναι ἕνας ἀπό τούς μεγάλους αὐτοκράτορες τῆς Νέας Ρώμης – Κωνσταντινούπολης, ὁ ὁποῖος κωδικοποίησε τό περίφημο ρωμαϊκό δίκαιο, ἐπανέκτησε τά ἐδάφη τῆς αὐτοκρατορίας νικώντας βαρβάρους ἐχθρούς τῆς αὐτοκρατορίας καί συνάπτοντας συνθῆκες εἰρήνης. Κατασκεύασε πολλά οἰκοδομικά ἔργα, τείχη πόλεων, φρούρια καί κάστρα, δρόμους, γέφυρες, ὑδραγωγεῖα κλπ.
Πέραν τοῦ πολυεπίπεδου ἔργου του ὡς αὐτοκράτορος, ἀσχολήθηκε μέ θεολογικά θέματα, συνεκάλεσε τήν Ε´ Οἰκουμενική Σύνοδο, ἀνήγειρε Ναούς, μεταξύ τῶν ὁποίων τήν Ἁγια-Σοφιά, συνέγραψε τόν θεολογικό λειτουργικό ὕμνο «Ὁ Μονογενής Υἱός καί Λόγος τοῦ Θεοῦ», μιά συνοπτική δογματική ὁμολογία πού ψάλλουμε σέ κάθε θεία Λειτουργία.
Μιά προσωπικότητα ὅπως ὁ Ἰουστινιανός ἐνισχύει τήν θέση τῆς Ἑλληνορθοδόξου Παραδόσεως στήν παγκόσμιο γίγνεσθαι καί συμβάλλει στίς σχέσεις καλῆς γειτονίας ἐν ἀληθείᾳ μέ τούς λαούς πού μᾶς ἔχει ὁρίσει ἡ Πρόνοια τοῦ Θεοῦ νά γειτονεύουμε.
Οἱ ἅγιοι Κύριλλος καί Μεθόδιος
Πρόκειται γιά τούς Ἕλληνες Θεσσαλονικεῖς Ἱεραποστόλους καί Φωτιστές τῶν Σλαύων, τῶν ὁποίων τό ἔργο κρίνεται κοσμογονικό γιά τήν Εὐρώπη καί ὅλο τόν κόσμο.
Τά δύο αὐτά ἱερά ἱστορικά πρόσωπα ἔχουν ἐπίσης μεγάλη σημασία γιά τόν τονισμό τῆς συμβολῆς τῆς Ἑλληνορθοδόξου Παραδόσεως στήν δημιουργική πορεία, τήν εἰρήνη καί τήν πρόοδο τῶν λαῶν καί ἐθνοτήτων πού δέχθηκαν τό φῶς της.
Ὀφείλουμε ὡς Ἕλληνες καί ὡς Ὀρθόδοξοι νά ἐπικαλούμαστε τό ἦθος καί τό ἔργο τῶν δύο ἁγίων ἀδελφῶν καί ἰδιαιτέρως στήν προσπάθειά μας νά ἀναδείξουμε τόν ρόλο τῆς Ἑλληνορθοδόξου Παραδόσεως στήν ἱστορία καί στόν σεβασμό τῆς ἰδιοπροσωπείας τῶν λαῶν τῆς Χερσονήσου τοῦ Αἵμου.
Δυστυχῶς, ὡς Ἑλλάδα δέν τιμᾶμε ὅπως καί ὅσον ὄφειλε τά δύο αὐτά μεγάλα ἱστορικά πρόσωπα καί Ἁγίους. Καί αὐτό εἶναι μᾶλλον ἐπιζήμιο γιά τήν ἱστορία μας, τίς σχέσεις μας μέ τά ἄλλα ἔθνη, γιά τό παρόν καί τό μέλλον τῆς Πατρίδας μας.
Ὑπάρχουν καί πολλά ἄλλα ἱστορικά πρόσωπα καί ἅγιοι πού λαμπρύνουν τό πνευματικό στερέωμα τῆς Καστοριᾶς. Ἐπιγραμματικά ἀναφέρουμε τόν ἅγιο Γεράσιμο τόν Παλλαδᾶ, τόν ἅγιο Ἰάκωβο ἐκ Καστορίας, τούς ἁγίους ἀδελφούς Θεοδόσιο καί Διονύσιο ἐκ Κορησοῦ, τούς ἁγίους Νεομάρτυρες, τόν ἅγιο Γρηγόριο τόν Παλαμᾶ κ.ἄ.
Ὅλους αὐτούς τούς μεγάλους τῆς ἱστορίας καί τῆς πίστης μας καί τῆς πατρίδας μας ὀφείλουμε νά τούς ἀναδείξουμε καί νά τούς τιμήσουμε.
Σύγχρονα μνημεῖα
Ἤδη ἐκπονήθηκε εἰδική εἰσήγηση στά Δ´ Καραβαγγέλεια μέ τό θέμα αὐτό ἀπό τόν Ἀρχιμανδρίτη π. Παῦλο Λαζόγκα.
Ἡ οὐσία τοῦ θέματος αὐτοῦ εἶναι ὅτι, ἀκολουθώντας τήν παράδοση ἄλλων προσκυνηματικῶν προορισμῶν παγκοσμίου ἐμβελείας, ὅπως εἶναι τό Ἅγιον Ὄρος καί τά Μετέωρα, καί δεδομένης τῆς ἀρχῆς ὅτι οἱ ἐκκλησιαστικές τέχνες καί οἱ ἐπιστῆμες δέν σταμάτησαν τόν 15ο αἰώνα, μποροῦμε καί πρέπει νά βάλουμε ὡς γενιά καί τήν δική μας ψηφίδα στό θαυμάσιο ψηφιδωτό πού λέγεται Βυζαντινή Καστοριά. Αὐτό θά ἔχει μιά μεγάλη προστιθέμενη ἀξία.
Τά σύγχρονα μνημεῖα θά ἀναφέρονται καί στίς προσωπικότητες πού μόλις ἀναφέραμε καί τήν ἀνάδειξή τους πρός ὄφελος τῆς Καστοριᾶς.
Γιά παράδειγμα, ἡ Ἱερά Μητρόπολη ἔχει τήν πρόθεση νά τιμήσει τόν ἅγιο Γεράσιμο Παλλαδᾶ τόν ἀπό Καστορίας Πατριάρχη Ἀλεξανδρείας, μέ παρεκκλήσι στό Ἐπισκοπεῖο, πού θά εἶναι συγχρόνως καί ὀστεοφυλάκιο τῶν Μητροπολιτῶν Καστορίας.
Πρόγραμμα ἀντιγράφων ἱερῶν εἰκόνων
Μιά ἀκόμη ἐνέργεια πού θά συμβάλλει στήν ἀνάδειξη τῶν μνημείων εἶναι ἡ δημιουργία ἀντιγράφων ἱερῶν εἰκόνων πού εἴτε ἔχουν ἀφαιρεθεῖ εἴτε ἔχουν χαθεῖ ἤ καταστραφεῖ ἀπό τούς Ναούς πού λειτουργοῦνται. Ἐπίσης, ἡ ὑπό προϋποθέσεις δημιουργία νέων τοιχογραφιῶν σέ Ναούς πού οἱ τοιχογραφίες τους ἔχουν φθαρεῖ ἤ δέν ὑπάρχουν καθόλου.
Προγράμματα πρακτορείων γιά τίς προσκυνηματικές περιηγήσεις
Κατόπιν τῶν ἀνωτέρω, εἶναι σημαντικό νά γίνει σύγκριση τῶν προγραμμάτων τῶν τουριστικῶν πρακτορείων γιά τήν Καστοριά. Τῶν προγραμμάτων πού ἀκολουθοῦνται σήμερα καί τῶν προγραμμάτων πού θά καταρτισθοῦν ὅταν καί ἐφόσον γίνει προσβάσιμη ἡ Καστοριά τῶν Μνημείων ὁμαδικά στούς ἐπισκέπτες της.
Μέ τήν πρόσβαση στήν παλαιά πόλη καί μέ τήν λειτουργία τῶν μνημείων, θά γίνει δυνατόν νά καταρτίζονται προγράμματα ἡμερήσια ἀποκλειστικά γιά τήν πόλη τῆς Καστοριᾶς ἤ γιά δύο ἤ περισσότερες ἡμέρες μέ ἐπίσκεψη καί στά ἄλλα μνημεῖα τοῦ νομοῦ.
Ἐπίλογος
Τό συμπέρασμα εἶναι ὅτι ἡ Καστοριά ἔχει ὅλες τίς δυνατότητες νά γίνει, ὡς πρός τήν κίνηση τῶν Προσκυνηματικῶν Περιηγήσεων, «Μικρά Μετέωρα».
Ἡ Καστοριά ἔχει τήν ἰδιοπροσωπεία της, ἔχει τήν ἱστορία της, ἔχει τό δικό της μεγάλο ὄνομα, ἤτοι Βυζαντινή Ἀρχόντισσα, ἔχει τά πολιτισμικά μνημεῖα της, τά ὁποῖα ὀφείλει νά ἀναδείξει καί νά τά μοιραστεῖ μέ τόν ὑπόλοιπο κόσμο. Ἡ Καστοριά εἶναι ἰδέα, εἶναι μύθος, γιά νά χρησιμοποιήσω μιά ἔκφραση τοῦ τουρισμοῦ. Ἡ Καστοριά εἶναι ἤ πρέπει νά εἶναι ζωή, πού θά κοινωνεῖται καί στούς ἐπισκέπτες.
Στήν εἰσήγησή μου στό Βυζαντινό Φόρουμ πού πραγματοποιήθηκε στήν Καστοριά τόν Ἰανουάριο 2023, μέ τήν σύμπραξη πέντε φορέων, ἤτοι Περιφέρειας Δυτικῆς Μακεδονίας, Ἱερᾶς Μητροπόλεως Καστορίας, Δήμου Καστοριᾶς, Ἐφορείας Ἀρχαιοτήτων Καστοριᾶς καί Συνδέσμου Ξενοδόχων Καστοριᾶς, κατέληγα μέ τήν πρώτη καταγραφή ἑνός ὁράματος, τό ὁποῖο ἐπαναλαμβάνω αὐτούσιο καί σήμερα:
«Ἕνα ὅραμα
Θά μοῦ ἐπιτρέψετε, μετά τά ἀνωτέρω, ἀλλά καί σέ συνέχεια τῶν ὅσων ἐνδιαφερόντων καί θαυμαστῶν ἀκούστηκαν ἀπό τούς προλαλήσαντες εἰσηγητές, νά καταθέσω ἕνα ὅραμά μου σέ σχέση μέ τό θέμα πού μελετᾶμε.
…
Θεωρῶ, λοιπόν, ὅτι ἡ Καστοριά μπορεῖ νά γίνει προορισμός προσκυνηματικῶν περιηγήσεων ἰσάξιος ἤ, ἄν νομίζετε ὅτι ὑπερβάλλω, παρόμοιος ἤ καί συμπληρωματικός τῶν μεγάλων θρησκευτικῶν προορισμῶν τῆς Πατρίδος μας, πού ἀναφέρθηκαν καί σέ προηγούμενες εἰσηγήσεις.
Αὐτό θά γίνει, ὅταν τά μνημεῖα τῆς παλαιᾶς πόλης μας, πού ἀνήκουν στίς δύο Ἐνορίες τῆς παλαιᾶς πόλης, τά ὁποῖα φυλάσσονται καί περιποιοῦνται ἀπό οἰκογένειες Καστοριανῶν καί συντηροῦνται καί ἐπιβλέπονται ἀπό τήν Ἐφορεία Ἀρχαιοτήτων, ὅταν τά μνημεῖα αὐτά γίνουν προσβάσιμα καί προσιτά στούς προσκυνητές-περιηγητές-ταξιδιῶτες, ὡς πράγματι ζωντανά ἐκκλησιαστικά μνημεῖα, ὅπου οἱ προσκυνητές αὐτοί θά βρίσκουν σέ αὐτά, ὅ,τι ἀναζητοῦν καί βρίσκουν σέ ἄλλα μεγάλα ἐκκλησιαστικά προσκυνήματα.
Καί θέλω νά ὑπογραμμίσω ὅτι τά προσκυνήματα αὐτά, δηλαδή τά ἐκκλησιαστικά μνημεῖα τῆς πόλης μας, δέν ἔχουν τήν μορφή φρουριακῶν συγκροτημάτων, ἀλλά τήν μορφή τῆς Σκήτης, πού τόσο ταιριάζει μέ τίς ἀναζητήσεις τῶν σημερινῶν ἀνθρώπων.
Σέ αὐτά τά μνημεῖα προστίθενται, βεβαίως, καί οἱ τόποι πού σχετίζονται μέ τόν ἡρωϊκό Μητροπολίτη Γερμανό Καραβαγγέλη καί τόν ἥρωα Παῦλο Μελᾶ καί τούς ἄλλους μεγάλους τῆς τοπικῆς μας ἱστορίας.
Εὐελπιστῶ ὅτι τό ὅραμα αὐτό, τῆς ἀνάπτυξης τῶν προσκυνηματικῶν περιηγήσεων στήν Καστοριά, θά πραγματοποιηθεῖ τμηματικά καί ὅτι θά τελειωθεῖ καί μέ τήν συμβολή καί τῆς δικῆς μας γενιᾶς στήν ἔνδοξη ἱστορία καί στήν ἔνδοξη θεολογία τῆς Ἐπαρχίας μας.
…
Θέλω νά πιστεύω ὅτι τό ὅραμα αὐτό, τοῦ ζωντανέματος τῆς παλαιᾶς πόλης μέσα ἀπό τίς προσκυνηματικές περιηγήσεις, μέ τήν πολλαπλῆ ὠφέλεια γιά τήν πόλη καί τούς προσκυνητές-ἐπισκέπτες της θά γίνει πραγματικότητα σύντομα».
Σᾶς εὐχαριστῶ.
