Το μοναστήρι του Αϊλιά της Ζίτσας είναι χτισμένο στην κορυφή του ομώνυμου λόφου πάνω από την κωμόπολη. Ηταν και είναι τέτοια η φυσική ομορφιά του χώρου που “ανάγκασε” τον Λόρδο Βύρωνα (επισκέφτηκε τη μονή στις 12 και 13 Οκτωβρίου του 1809 ) να γράψει ένα υπέροχο ποίημα στο βιβλίο του «Ταξίδι του Χάρολντ»:
«Ω Ζίτσα με το μοναστήρι σου!
Απ’ την ψηλή κορφή σου μικρή μικρή γωνιά και μυριόχαρη στη γη τούτη την άγια.
Τι ουρανίων τόξων χρώματα, τι ευωδιές και μάγια».
Η μονή κτίστηκε κατά πάσα πιθανότητα το 14ο αιώνα και μεταφέρθηκε στη σημερινή της θέση το 1598. Το μοναστήρι από την εποχή αυτή και στη συνέχεια, έφτασε σε μεγάλη οικονομική ακμή κι απόκτησε πάρα πολλά κτήματα αγροτικά και αστικά. Οι κτιριακές του εγκαταστάσεις ήταν τεράστιες. Στη μέση ήταν η εκκλησία στο όνομα του Προφήτη Ηλία, η οποία σώζεται και σήμερα, είναι θολωτή κι αγιογραφημένη.
Το μοναστήρι μετά το 1862, όταν έχασε πηγές εσόδων που προέρχονταν από τα Μετόχια που διατηρούσε στη Ρουμανία κ.α και εξαιτίας κακής διοίκησης, άρχισε να πέφτει σε παρακμή.
Και όμως ήταν από τα πλουσιότερα μοναστήρια της Ελλάδος με μεγάλη περιουσία και πολλά μετόχια και ευεργέτες, τον Τσάρο Νικόλαο, τον Πατριάρχη της Ρωσίας Νίκωνα, τον οικουμενικό Πατριάρχη Ιερεμία ο οποίος καταγόταν από τη Ζίτσα, τους αυτοκράτορες της Ρωσίας Αλέξανδρο, Αλέξιο-Νικόλαο, Ολγα, Αικατερίνη και Θεοδώροβνα.
Ηταν όμως τόσο κακή η διαχείριση των εσόδων, που χρεωκόπησε το 1787 και πέρασε στη δικαιοδοσία της σχολής Γκιούμα στα Γιάννινα, η οποία ανέλαβε τα χρέη της. Ομως το 1797 ο μέγας Ναπολέων κατάσχεσε τα κεφάλαια της σχολής που τα είχαν στην Ενετική Τράπεζα, οπότε η κατάσταση έγινε δυσκολότερη. Την καταστροφή ήρθε να συμπληρώσει η πυρπόλησή της το 1820 από τον Αλή Πασά.
Η μονή είχε συμμετοχή στον αγώνα κατά τον Τούρκων αλλά και θύματα. Πρώτο θύμα το 1822 ο ηγούμενος της μονής Ζαχαρίας, ο οποίος σκοτώθηκε από τους Τούρκους ως μέλος της Φιλικής Εταιρείας.
Ιστορικά έχουν μείνει και τα πανηγύρια της μονής στις 20 Ιουλίου.
Εφημερίδα «Κιβωτός της Ορθοδοξίας»
