Τα Θεοφάνια ή Φώτα ή Επιφάνια γιορτάζουμε τη βάπτιση του Ιησού Χριστού από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο ή Βαπτιστή. Στην Ελλάδα ο αγιασμός γίνεται για πρώτη φορά την παραμονή των Θεοφανίων και λέγεται «Μικρός Αγιασμός» ή «Πρωτάγιαση» ή «Φώτιση». Με την Πρωτάγιαση, ο ιερέας γυρίζει όλα τα σπίτια και με το Σταυρό και ένα κλωνί βασιλικό «αγιάζει» ή «φωτίζει» (ραντίζει) τους χώρους των σπιτιών για να φύγει μακριά κάθε κακό. Παλαιότερα, οι λαϊκές δοξασίες συνέδεαν το φωτισμό των σπιτιών με την εξαφάνιση των καλικάντζαρων, τους οποίους φαντάζονταν να φεύγουν περίτρομοι με την έλευση του ιερέα…

Ο μεγάλος αγιασμός γίνεται ανήμερα των Θεοφανίων στις 6 Ιανουαρίου. Μια μεγάλη πομπή σχηματίζεται και παίρνει το δρόμο που οδηγεί στη θάλασσα ή σε κάποιο ποτάμι, μπορεί και σε μια δεξαμενή. Μπροστά τα εξαπτέρυγα, πίσω οι παπάδες με τα καλά τους άμφια, ύστερα οι αρχές του τόπου και παραπίσω το πλήθος. Στις πόλεις η πομπή γίνεται πιο πλούσια με τη μουσική και τη στρατιωτική παράταξη.

Οταν γίνει ο αγιασμός, ρίχνει ο παπάς το Σταυρό στο νερό, πραγματοποιώντας έτσι τον Αγιασμό των Υδάτων.

Το πιάσιμο του Σταυρού γίνεται από κολυμβητές, τους λεγόμενους Βουτηχτάδες, κατά την τελετή της Κατάδυσης του Τιμίου Σταυρού. Νεαρά κυρίως άτομα βουτούν στα παγωμένα νερά για να πιάσουν το Σταυρό και να λάβουν την ευλογία του ιερωμένου, αλλά και να δεχθούν τις τιμές και τις ευχές των συντοπιτών τους. Οι καμπάνες ηχούν χαρμόσυνα, το ίδιο και οι σειρήνες των πλοίων. Ολοι οι πιστοί πίνουν με ευλάβεια από τον αγιασμό, συμβολικά με τρεις γουλιές, και ραντίζουν μ’ αυτόν τα σπίτια, τα δέντρα, τα χωράφια και τα ζώα τους.

Για τα Φώτα ο λαός πιστεύει πως είναι ο καιρός, η γιορτή που φεύγουν οι καλικάντζαροι γιατί φοβούνται την αγιαστούρα του παπά. Ο τρόμος τους αρχίζει από την παραμονή των Φώτων που γίνεται ο μικρός αγιασμός. Γι’ αυτό και το έθιμο του λαού λέει:

Στις πέντε του Γενάρη
Φεύγουν οι καλικαντζάροι.
Αλλά ο μεγάλος τους τρόμος είναι τα Φώτα.
Φεύγουν τότε λέγοντας:
Φεύγετε να φεύγουμε
κι έφτασε ο τουρλόπαπας
με την αγιαστούρα του
και με τη βρεχτούρα του…

Η εορτή των Θεοφανίων περικλείει άλλωστε και πολλές εκδηλώσεις που αποτελούν διαιώνιση αρχαίων ελληνικών εθίμων. Ο Αγιασμός στη χώρα μας έχει και την έννοια του καθαρμού, του εξαγνισμού των ανθρώπων, καθώς και της απαλλαγής τους από την επήρεια των δαιμονίων. Η τελευταία αυτή έννοια δεν είναι αυστηρά χριστιανική, αλλά έχει τις ρίζες της στην αρχαία λατρεία.

Τα ρουγκατσάρια

Η Ελλάδα είναι πλούσια σε έθιμα των Φώτων. Ρουγκατσάρια, αράπηδες, καμήλες, μπαμπόγεροι, μωμόγεροι, φωταράδες, είναι κάποια από τα έθιμα που έχουν τις ρίζες τους στην αρχαιότητα και τις διονυσιακές γιορτές, αλλά και στην περίοδο της Τουρκοκρατίας και αναβιώνουν κάθε χρόνο τις ημέρες των Θεοφανίων.

Στη Θεσσαλία ανήμερα των Θεοφανίων αναβιώνουν τα ρουγκάτσια (ρουγκατσάρια). Αυτά αποτελούνταν από ομάδες (10-15 μεταμφιεσμένων ατόμων), οι οποίες περιφέρονταν από σπίτι σε σπίτι παίρνοντας την ανάλογη αμοιβή. Μερικά από τα απαραίτητα μέλη του κάθε ομίλου ήταν ο γαμπρός, η νύφη (νέος μεταμφιεσμένος), ο παπάς, ο παππούς, ο γιατρός και οι «αρκουδιάρηδες». Εντυπωσιακός είναι ο αριθμός των τραγουδιών με τα οποία οι ρουγκατσάρηδες συνόδευαν το πέρασμά τους.

Στην Καστοριά αναβιώνουν τα «Ραγκουτσάρια». Οι κάτοικοι μεταμφιέζονται και φορούν απαραιτήτως μάσκες που έχουν συμβολικό χαρακτήρα, αφού η όψη τους είναι τρομακτική και αποσκοπούν στο να ξορκίσουν το κακό από την πόλη. Οι μασκαράδες έχουν τη συνήθεια να ζητιανεύουν από τον κόσμο την ανταμοιβή τους, επειδή διώχνουν τα κακά πνεύματα. Το ίδιο έθιμο αναβιώνει και σε χωριά της Δράμας με το όνομα ροκατζάρια. Οι κάτοικοι φορούν τρομακτικές μάσκες και κάνουν εκκωφαντικούς θορύβους με τα κουδούνια που φέρουν καθώς περιφέρονται στους δρόμους.

Τα μπαμπούγερα

Τα μπαμπούγερα είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες εθιμικές παραδόσεις στην Καλή Βρύση της Δράμας. Το εθιμικό πλαισίωμα της θρησκευτικής γιορτής αρχίζει το πρωί της παραμονής. Οι γυναίκες παίρνουν στάχτη και τη σκορπίζουν με το δεξί χέρι γύρω από το σπίτι, προφέροντας ξορκιστικές λέξεις για να φύγουν τα καλακάντζουρα και να μην έχει φίδια το καλοκαίρι. Μετά το τέλος της τελετής του αγιασμού των υδάτων, τα μπαμπούγερα συγκεντρώνονται έξω από την εκκλησία. Η αμφίεσή τους είναι ζωόμορφη και παλιότερα κρατούσαν στα χέρια ένα μικρό σακούλι με στάχτη με το οποίο, μέχρι πριν από λίγα χρόνια, χτυπούσαν όσους συναντούσαν για να φοβερίζουν τα καλακάντζουρα. Σήμερα, για αποφυγή τυχόν παρεξηγήσεων από τους αμύητους στο τοπικό έθιμο επισκέπτες, επειδή η στάχτη λέρωνε τα ρούχα, το σακίδιο είναι κενό. Ομάδες-ομάδες τα μπαμπούγερα ή χωριστά, γυρίζουν τους δρόμους του χωριού κυνηγώντας όσους συναντούν και ζητώντας συμβολικά κάποιο φιλοδώρημα.

Οι Μωμόγεροι

Οι Μωμόγεροι είναι ένα Ποντιακό έθιμο που γινόταν στον Πόντο τα αρχαία χρόνια μέχρι και τις ημέρες μας. Το έθιμο είναι σατιρικό και συνηθίζεται κατά τη διάρκεια της περιόδου των Χριστουγέννων (15 Δεκεμβρίου) μέχρι τα μέσα Ιανουαρίου, αλλά μερικές φορές μέχρι το μήνα του Φεβρουαρίου. Λόγω της γεωγραφικής απομόνωσης των Ποντίων, το έθιμο ήταν μια μορφή αναγνώρισης της ελληνικής προέλευσής τους, και επίσης ένας τρόπος να ξεχαστούν από την τουρκική δουλεία και τις βίαιες εξισλαμίσεις.

Το έθιμο Μωμόγεροι είναι ζωντανό ακόμα και σήμερα, ιδιαίτερα σε διάφορα μέρη της Ελλάδας όπου οι πολλοί Πόντιοι κατοικούν. Στην εβδομάδα πριν από το νέο έτος, τα άτομα θα ντυθούν με διάφορα κοστούμια, όπου κάθε κοστούμι συμβολίζει ένα μέρος του πολιτισμού και της λαογραφίας των Ποντίων. Η αρκούδα συμβολίζει τη δύναμη, η ηλικιωμένη γυναίκα ένα σύμβολο του παρελθόντος, η νύφη το μέλλον, το άλογο την ανάπτυξη, ο γιατρός την υγεία, ο στρατιώτης την υπεράσπιση, η αίγα (κατσίκα) τα τρόφιμα και ο Αγιος Βασίλης συμβολίζει το νέο έτος που θα φτάσει σε μερικές μέρες. Σήμερα το έθιμο είναι περισσότερο ψυχαγωγικό, ενώ στο παρελθόν ήταν μαγικό.

Οι φωταράδες

Στο Παλαιόκαστρο της Χαλκιδικής τηρείται το έθιμο των φωταράδων. Ο «βασιλιάς» φορώντας το ταλαγάνι και φορτωμένος με κουδούνια ανοίγει το χορό ενώ ακολουθούν οι φωταράδες, κρατώντας ξύλινα σπαθιά για να ξυλοφορτώσουν εκείνους που θα επιδιώξουν να πάρουν το λουκάνικο που στήνεται στη μέση του χωριού.

Στον Αγιο Πρόδρομο της Χαλκιδικής πρωταγωνιστές των Θεοφανίων είναι οι φούταροι. Την παραμονή των Φώτων νεαροί άντρες λένε τα κάλαντα μαζεύοντας κρέας, λουκάνικα και χρήματα και την ημέρα του Αϊ Γιαννιού χορεύουν στην πλατεία του χωριού. Οταν κάνουν διάλειμμα, τρέχουν να πάρουν από ένα ρόπαλο και όταν ξαναμπαίνουν στο χορό πετούν τα ρόπαλα ψηλά σφυρίζοντας με όλη τους τη δύναμη, για να σηματοδοτήσουν το τέλος του Δωδεκαημέρου.

Οι αράπηδες

Σε χωριά της Καβάλας και της Δράμας, όπως η Νικήσιανη, το Μοναστηράκι, ο Ξηροπόταμος, η Πετρούσα και ο Βώλακας, αναβιώνει το έθιμο των αράπηδων. Αντρες ντύνονται με προβιές και ζώνονται κουδούνια. Λέγεται ότι οι αράπηδες ήταν πολεμιστές που μετείχαν στην εκστρατεία του Μεγαλέξανδρου και έδιωξαν με τους αλαλαγμούς, τους ελέφαντες των Ινδών.

Η καμήλα που στολίζεται μετά τον αγιασμό των υδάτων είναι ένα έθιμο της Γαλάτιστας Χαλκιδικής. Συνήθως έξι άντρες μπαίνουν κάτω από το ομοίωμα μιας καμήλας βαδίζοντας ρυθμικά ή χορεύοντας, κουνώντας κουδούνια και τραγουδώντας. Πρόκειται για την αναπαράσταση ενός πραγματικού γεγονότος, της απαγωγής μιας όμορφης κοπέλας από το γιο του Τούρκου επιτρόπου, που συνέβη στα τέλη του 19ου αιώνα. Ο αγαπημένος της για να την ξαναπάρει πίσω, έστησε γλέντι και για να μπει στο τούρκικο σπίτι έφτιαξε ένα ομοίωμα καμήλας κάτω από το οποίο κρύφτηκαν οι φίλοι του. Αφού έκρυψαν την κοπέλα κάτω από την καμήλα, την έβγαλαν έξω και την επομένη τη στεφάνωσαν με τον αγαπημένο της πριν προλάβουν να την ξαναπάρουν οι Τούρκοι.

Γίνετε συνοδοιπόροι μας στην γνώση και την ενημέρωση. Στείλτε στο info@poimin.gr άρθρα, φωτογραφίες, βίντεο ή κάτι που πιστεύετε ότι αξίζει να μοιραστείτε τόσο με εμάς όσο και με τους αναγνώστες μας.

Πρόσφατα Άρθρα

Κορωνοϊός: Παρατείνονται έως και το Σάββατο του Λαζάρου τα περιοριστικά μέτρα στις εκκλησίες

Παρατείνονται έως και το Σάββατο του Λαζάρου, 11 Απριλίου 2020, τα προσωρινά περιοριστικά μέτρα που έχει επιβάλει η Κυβέρνηση και στις Εκκλησίες  για την αποφυγή...

Ιστορική ημέρα για την Ιερά Μητρόπολη Θεσσαλιώτιδος

Ο Ιερός Ναός, ως ο ιερός χώρος της συνάξεως του λαού του Θεού, συνδέθηκε εξαρχής με την ιδέα του ουρανού επί της γης, αφού...

«Πιστεύω, Κύριε, βοήθει μου τῇ ἀπιστίᾳ»

Για φωτογραφικό υλικό πατήστε εδώ. Την Δ΄ Κυριακή των Νηστειών, 29 Μαρτίου ε.έ., ημέρα κατά την οποία η Αγία μας Εκκλησία προβάλλει την ασκητική μορφή...

Η εξόδιος ακολουθία του μακαριστού Ιερέως π. Θεμιστοκλή Δεληγιαννίδη

Εκοιμήθη εν Κυρίω την 26η Μαρτίου ο εφημέριος του Ι.Ν. Αγ. Κωνσταντίνου και Ελένης Κοιμητηρίου Ζωγράφου Πρωτοπρ. Θεμιστοκλής Δεληγιαννίδης. Η εξόδιος ακολουθία πραγματοποιήθηκε το...
video

«Ἡ πνευματική ἰατρική ἐγκυκλοπαίδεια»

Στόν Ἱερό Μητροπολιτικό Ναό τοῦ Ἁγίου Δημητρίου Ναυπάκτου τελέσθηκε Ἀρχιερατική θεία Λειτουργία τῆς Δ΄ Κυριακῆς τῶν Νηστειῶν, κατά τήν ὁποία ἡ Ἐκκλησία μας ἑορτάζει...
video

Δημητριάδος Ιγνάτιος: «Από την μάχη που δίνουμε όλοι μαζί θα είμαστε νικητές»

Στον Ιερό Ναό Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης Βόλου λειτούργησε σήμερα, Δ΄ Κυριακή των Νηστειών, ο Σεβ. Μητροπολίτης Δημητριάδος κ. Ιγνάτιος. Η Θεία Λειτουργία τελέστηκε...

Κυριακή Δ’ Νηστειών στη Νέα Ιωνία

Την Κυριακή 29 Μαρτίου 2020 (Δ΄ Νηστειών), τελέσθηκε στον Ιερό Ναό Αγ. Ευσταθίου Νέας Ιωνίας, η Αρχιερατική Θεία Λειτουργία, ιερουργούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Νέας...

199η Επέτειος Κήρυξης της Επανάστασης στη Ρούμελη

Η Θεία Λειτουργία, την Κυριακή 29 Μαρτίου 2020, τελέσθηκε στον Ιερό Ναό του Αγίου Παντελεήμονος Λεβαδείας, από τον Σεβασμιώτατο Ποιμενάρχη μας κ. Γεώργιο, κεκλεισμένων...

Κορονοϊός: Ιερέας το πρώτο επιβεβαιωμένο κρούσμα!

Κληρικός της Ιεράς Μητροπόλεως  Λάμπης, Συβρίτου  και Σφακιών βρέθηκε θετικός  στον κορωνοϊο. Ο Ιερέας νοσηλεύεται στο νοσοκομείο του Ρεθύμνου σε  σταθερή, μη ανησυχητική  κατάσταση. Μέχρι στιγμής στην...

Ἡ Ὀνομαστική ἑορτή τοῦ Πατριάρχου Ἱεροσολύμων

Τό Σάββατον, 15ην / 28ην  Μαρτίου 2020, ἑωρτάσθη ὑπό τοῦ Πατριαρχείου μέ μετάθεσιν ἡ Ὀνομαστική ἑορτή τῆς Α.Θ.Μ. τοῦ Πατρός ἡμῶν καί Πατριάρχου Ἱεροσολύμων κ.κ....

Κορονοϊός – Άγιο Όρος: Μοναχός βρέθηκε θετικός στον ιό – Νοσηλεύεται στο ΑΧΕΠΑ

Θετικός βρέθηκε στον κορονοϊό Mοναχός του Αγίου Όρους και αυτή την στιγμή νοσηλεύεται στο Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ, στη Θεσσαλονίκη. Σύμφωνα πάντα με πληροφορίες, ο Μοναχός...

Οι Ιερές Ακολουθίες κεκλεισμένων των θυρών στη I.M. Κορίνθου

Με αισθήματα βαθυτάτης ευθύνης έναντι στον δωρεοδότη Θεό, στην Αγία Εκκλησία Του, καθώς και στο υπερπολύτιμο δώρο της ανθρώπινης ζωής ο σεπτός Ποιμενάρχης μας...

«Μακαριώτατε, η συνείδησή μου μέ ἐλέγχει»

Ανοιχτή επιστολή του εκπαιδευτικού και εφημέριου του Ιερού Ναού Υψώσεως Τιμίου Σταυρού Χολαργού, Πρωτοπρεσβύτερου π. Βασίλειου Κοκολάκη, προς τον Μακαριώτατο Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης...

Καπερνάρος: Να συλληφθεί άμεσα ο Μητροπολίτης Κέρκυρας και να οδηγηθεί στο Αυτόφωρο!

Ακούστε τη συνέντευξη του γνωστού ποινικολόγου στον ΘΕΜΑ 104.6 και τον Τάκη Σπηλιόπουλο. Μιλώντας στον ΘΕΜΑ 104.6 ο γνωστός ποινικολόγος Βασίλης Καπερνάρος, τόνισε πως οφείλει...

Δημητριάδος Ιγνάτιος: «Πανύμνητε Μήτερ, από πάσης ρύσαι συμφοράς άπαντας»

Στον Ιερό Ναό Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης Βόλου χοροστάτησε την Παρασκευή 27/3, ο Σεβ. Μητροπολίτης Δημητριάδος κ. Ιγνάτιος, κατά την ακολουθία της Δ΄ Στάσης...