Γράφει ο Μ. Γ. ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ, Καθηγητής Λαογραφίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης

Δεν χωρεί αμφιβολία, ότι η ελληνική λαϊκή λατρεία είναι δομημένη, σε μεγάλο βαθμό, στην προσωπική σχέση του λαϊκού ανθρώπου με τους αγίους. Στη συνείδηση του λαού, οι άγιοι δεν αποτελούν τόσο αξιομίμητα πρότυπα αρετής και έμπρακτου χριστιανικού βίου, ορθοδοξίας και ορθοπραξίας, όσο καθημερινούς υπερφυσικούς βοηθούς στις δυσκολίες της καθημερινότητας. Βοηθούς που έχουν ανά τους αιώνες κληρονομήσει πολλές από τις ιδιότητες και τις κατά παράδοση αποδιδόμενες ενέργειες πολλών από τους μικρούς «θεούς» και τους ήρωες της αρχαίας χθόνιας λαϊκής λατρείας.

Είναι απολύτως χαρακτηριστικό το γεγονός, ότι η θαυματουργική παράδοση αποτελεί κριτήριο για τη λαϊκή λατρευτική τιμή που απονέμεται στους αγίους. Ετσι, άγιοι που μεγάλως τιμώνται από την Εκκλησία, όπως λ.χ. ο Μέγας Φώτιος, ελάχιστη ανταπόκριση έχουν στον λαό, σε σημείο που να εορτάζονται οι έχοντες το ίδιο όνομα όχι την ημέρα μνήμης του μεγάλου ιεράρχη, αλλά κατά τα Θεοφάνεια, λόγω της λαϊκής ονομασίας τους ως Φώτα. Φυσικά, συμβαίνει και το αντίστροφο και μάλιστα κατά κύριο λόγο αυτό εκδηλώνεται στους τοπικώς εορταζομένους αγίους, οι οποίοι δεν είναι ιδιαιτέρως γνωστοί σε πανορθόδοξο επίπεδο.

Από την άλλη πλευρά, την αποδιδόμενη στους αγίους θαυματουργική ιδιότητα, εξαιτίας της οποίας και τιμώνται από τον λαό, η λαϊκή θρησκευτικότητα την εκλαμβάνει στρεβλά: κατά τον λαό δεν θαυματουργεί ο Θεός δια πρεσβειών των αγίων και της Θεοτόκου, αλλά ο ίδιος ο άγιος και η Παναγία διαθέτουν υπερφυσικές δυνάμεις διορθώσεως όσων εκλαμβάνονται ως ατέλειες φυσικές και κοινωνικές, δυνάμεις που πηγάζουν ακριβώς από την αγιότητά τους. Αν σε αυτά προσθέσουμε την πάγια αντίληψη ότι οι ασθένειες και οι κάθε είδους δυσκολίες του ανθρώπινου βίου δεν αποτελούν δοκιμασίες και παιδαγωγικές επισκέψεις του Θεού, αλλά τιμωρίες, κατανοούμε τους λόγους για τους οποίους στην πραγματικότητα η «λαϊκή αγιολατρεία» συχνά απέχει αρκετά από την ορθόδοξη αντίληψη και διδασκαλία για τους αγίους, τη θέση τους στην Εκκλησία και τη σχέση τους με τους πιστούς.

Γι’ αυτό και οι αποδιδόμενες από τον λαό στους αγίους προστατευτικές και φυλακτικές ιδιότητες, σπανίως ανταποκρίνονται σε όσα παραδίδουν τα αγιολογικά τους κείμενα και συχνά προέρχονται είτε από το όνομά τους (Ελευθέριος: προστάτης δεσμευμένων, φυλακισμένων εγκύων), είτε από την παρετυμολογία του ονόματός τους (Μηνάς: φανέρωμα χαμένων), είτε και από ιδιότητες της αρχαίας «θεότητας», που στη λαϊκή συνείδηση διαχρονικά έχει ταυτιστεί μαζί τους (προφήτης Ηλίας: βροχές και μετεωρολογικά φαινόμενα). Και πάντως, οι λατρευτικές σχέσεις του ανθρώπου με τον άγιο δομούνται σε μια ανταποδοτική βάση, σύμφωνα με την οποία ο άγιος πρέπει να πάρει από τον άνθρωπο τάματα, αφιερώματα, θυσίες κ.λπ. για να του ανταποδώσει θαυματουργική θεραπεία, στήριξη και υπερφυσική βοήθεια.

Ετσι, οι άγιοι εμφανίζονται στον ύπνο των ανθρώπων και διεκδικούν ή απαιτούν αφιερώματα, συχνά δε, απειλούν, αν οι εντολές τους δεν τηρούνται, ή και τιμωρούν, για παράδειγμα τους παραβάτες της εθιμικής αργίας των εορτών τους. Τιμωρούν σκληρά τους ιερόσυλους που τους αφαιρούν αφιερώματα και συχνά καταφέρνουν να τους εκφοβίσουν, ώστε να επιστραφούν τα κλοπιμαία εις το πολλαπλάσιο. Και ενεργώντας έτσι, κατά τη λαϊκή παράδοση, ουσιαστικά σχηματοποιούν τους ανθρώπινους φόβους και τις χοϊκές μας αγωνίες και αποτυπώνουν ανθρώπινες καθημερινές και κοινωνικές πρακτικές και συμπεριφορές, που από τον λαό προβάλλονται σε αυτούς.

Ολα αυτά θα ήταν απλές γραφικές διηγήσεις, αν δεν υπήρχαν ως λαϊκές θρησκευτικές πίστεις και δοξασίες έως και τις μέρες μας. Πίστεις που συχνά στηλιτεύει η Εκκλησία, αλλά δεν μπορεί να τις μεταβάλει στη λατρευτική διάνοια του ποιμνίου της, ακριβώς επειδή η συνήθεια και το κατά παράδοσιν υπερισχύει του λογικού στοιχείου. Κι έτσι ζούμε μια παράδοξη κατάσταση «χριστιανικού παγανισμού», ο οποίος κάθε άλλο παρά βοηθά στη σωτηρία των ψυχών και στην αναμόρφωση του ανθρώπου κατά την ευαγγελική διδασκαλία, κάθε άλλο παρά μπορεί να ενταχθεί στην «καινή κτίση», την οποία θεμελίωσε ο Ιησούς Χριστός δια του αίματός του επί του Σταυρού και δια της Αναστάσεώς του, «αφθαρτίζοντας» το γένος των ανθρώπων.

Οφείλονται, αυτές οι λαϊκές λατρευτικές πρακτικές, στο πολιτισμικό μείγμα που διαμορφώθηκε τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες στην ανατολική λεκάνη της Μεσογείου και το οποίο αποτελεί βασικό μέρος αυτού που ονομάζουμε «ελληνορθόδοξο πολιτισμό». Πρόκειται για μια κατάσταση που σπάνια συνειδητοποιούμε, επειδή καθημερινά τη ζούμε, η οποία ωστόσο διαμορφώνει αυτό που χαρακτηρίζουμε ως παραδοσιακή λαϊκή θρησκευτικότητα.

Εφημερίδα «Κιβωτό της Ορθοδοξίας»

Γίνετε συνοδοιπόροι μας στην γνώση και την ενημέρωση. Στείλτε στο info@poimin.gr άρθρα, φωτογραφίες, βίντεο ή κάτι που πιστεύετε ότι αξίζει να μοιραστείτε τόσο με εμάς όσο και με τους αναγνώστες μας.

Πρόσφατα Άρθρα

Ὁ Ἐπίσκοπος, ὡς διάδοχος καὶ εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, πρέπει νὰ ζῆ ὡς μάρτυς καὶ ὁμολογητής!

Ὁ Ἐπίσκοπος, ὡς διάδοχος καὶ εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, πρέπει νὰ ζῆ ὡς μάρτυς καὶ ὁμολογητής, καὶ νὰ εἶναι γιὰ τοὺς πιστοὺς κανὼν πίστεως, δηλαδὴ...

Αυγουστίνος Καντιώτης: Πρέπει οι Χριστιανοί να είναι αγωνιστές με όπλα τις φωνές

Για την ανάγκη μη αδιαφορίας στα εκκλησιαστικά θέματα  είχε τοποθετηθεί ο μακαριστός μητροπολίτης Φλώρινας Αυγουστίνος Καντιώτης. Σύμφωνα με τον μακαριστό, ως «στρατιῶται Χριστοῦ, ὡς πιστά τέκνα...

Θέλετε να σωθείτε;

Ως γνωστόν, οι άνθρωποι της εποχής μας, ευρίσκονται χωρισμένοι σε δυο στρατόπεδα. Εις το πρώτο στρατόπεδο ευρίσκονται οι συνειδητοί Χριστιανοί, οι οποίοι ζουν ζωήν Χριστιανικήν....

Εκδηλώσεις μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας στην Καστοριά

Το διήμερο 19 και 20 Σεπτεμβρίου 2020 πραγματοποιήθηκαν στον Ιερό Ναό του Αγίου Νικάνορος οι εκδηλώσεις μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας. Το...

Καστορίας Σεραφείμ: Η Καστοριά σβήνει…

Του Σεβ. Μητροπολίτου Καστορίας Σεραφείμ, Υπερτίμου και Εξάρχου Άνω Μακεδονίας Και πάλι ο λόγος μου αφορά την Καστοριά. Και πάλι η αγωνία μου σχετίζεται με...

Τα ονομαστήρια του Θεοφιλεστάτου Επισκόπου Κεγχρεών Αγαπίου

Την Κυριακή, 20 Σεπτεμβρίου 2020, στην ανδρώα Κοινοβιακή Ι. Μονή Αναστάσεως Χριστού Λουτρακίου, τελέστηκε Αρχιερατική Θ. Λειτουργία επί τη μνήμη του Άγιου ενδόξου Μεγαλομάρτυρος...

Αγιασμός από το Μητροπολίτη Μεσσηνίας στον Παιδικό Σταθμό της Μητροπόλεως

Αγιασμό τέλεσε σήμερα Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου 2020, ο Σεβ. Μητροπολίτης Μεσσηνίας κ. Χρυσόστομος, στον «Παπαδοπού­λειο» Παιδικό Σταθμό της Ιεράς Μητροπόλεως Μεσσηνίας, με την ευκαιρία...

Η εν Θεσσαλιώτιδι Εκκλησία εόρτασε την Σύναξη των οκτώ Αγίων της

Εν μέσω της τραγικής καταστάσεως που επικρατεί στην Μητροπολιτική Περιφέρεια λόγω της σφοδρής βροχοπτώσεως, η τοπική μας Εκκλησία εόρτασε την Σύναξη των οκτώ Αγίων...

Tα Εγκαίνια του Ι. Ναού Αγίου Νικολάου στα Αηδόνια Κορινθίας

Με κατάνυξη και ιεροπρέπεια, όπως αρμόζει σε μια τελετή εγκαινίων Ι. Ναού, τελέστηκαν το Σάββατο, 19 Σεπτεμβρίου 2020, τα Εγκαίνια του Ι. Ναού Αγίου...

Αρχιεπίσκοπος Αυστραλίας: Ας υπερασπιστούμε, την ειρήνη σε κάθε πτυχή της ζωής μας

Η 21η Σεπτεμβρίου έχει καθιερωθεί από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών ως ημέρα αφιερωμένη στην ενίσχυση των ιδανικών της ειρήνης και στην προσπάθεια εξάλειψης των...

Τουλάχιστον οχτώ κρούσματα κορονοϊού σε μονή του Αγίου Όρους

Τουλάχιστον οχτώ επιβεβαιωμένα κρούσματα κορονοϊού καταγράφηκαν τις τελευταίες ώρες σε μία μόνο μονή (Αγίου Παύλου) του Αγίου Όρους, που τέθηκε ήδη σε καραντίνα. Ένας μοναχός,...

Ο Σατανισμός νομιμοποιείται στη Σουηδία

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ, ΓΡΑΦΕΙΟ ΕΠΙ ΤΩΝ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΑΡΑΘΡΗΣΚΕΙΩΝ  Εν Πειραιεί τη 21η Σεπτεμβρίου 2020 Ο ΣΑΤΑΝΙΣΜΟΣ ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΣΤΗ ΣΟΥΗΔΙΑ Είμαστε δυστυχώς αναγκασμένοι να φέρνουμε στο φως της...

Τα Ονομαστήρια του Μητροπολίτη Σπάρτη Ευσταθίου

Μεγαλομάρτυρος Ευσταθίου, της συζύγου του Θεοπίστης και των τέκνων αυτών, Αγαπίου και Θεοπίστου, τίμησε  την  Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου 2020, η Εκκλησία μας. Παράλληλα ο...

Φορώντας μάσκα χειροτονήθηκε Διάκονος

Για φωτογραφικό υλικό πατήστε εδώ. Την Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου 2020, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Βελγίου και Έξαρχος Κάτω Χωρών και Λουξεμβούργου κ. Αθηναγόρας λειτούργησε στην Ενορία...

Ο Μητροπολίτης Θεσσαλιώτιδος κοντά στους πληγέντες από τις σφοδρές βροχοπτώσεις

Από την Παρασκευή το βράδυ, ο Νομός Καρδίτσας και η Επαρχία Φαρσάλων βρίσκεται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, αφού η σφοδρή βροχόπτωση δημιούργησε τεράστια προβλήματα...