Γράφει ο Μ. Γ. ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ, Καθηγητής Λαογραφίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης

Δεν χωρεί αμφιβολία, ότι η ελληνική λαϊκή λατρεία είναι δομημένη, σε μεγάλο βαθμό, στην προσωπική σχέση του λαϊκού ανθρώπου με τους αγίους. Στη συνείδηση του λαού, οι άγιοι δεν αποτελούν τόσο αξιομίμητα πρότυπα αρετής και έμπρακτου χριστιανικού βίου, ορθοδοξίας και ορθοπραξίας, όσο καθημερινούς υπερφυσικούς βοηθούς στις δυσκολίες της καθημερινότητας. Βοηθούς που έχουν ανά τους αιώνες κληρονομήσει πολλές από τις ιδιότητες και τις κατά παράδοση αποδιδόμενες ενέργειες πολλών από τους μικρούς «θεούς» και τους ήρωες της αρχαίας χθόνιας λαϊκής λατρείας.

Είναι απολύτως χαρακτηριστικό το γεγονός, ότι η θαυματουργική παράδοση αποτελεί κριτήριο για τη λαϊκή λατρευτική τιμή που απονέμεται στους αγίους. Ετσι, άγιοι που μεγάλως τιμώνται από την Εκκλησία, όπως λ.χ. ο Μέγας Φώτιος, ελάχιστη ανταπόκριση έχουν στον λαό, σε σημείο που να εορτάζονται οι έχοντες το ίδιο όνομα όχι την ημέρα μνήμης του μεγάλου ιεράρχη, αλλά κατά τα Θεοφάνεια, λόγω της λαϊκής ονομασίας τους ως Φώτα. Φυσικά, συμβαίνει και το αντίστροφο και μάλιστα κατά κύριο λόγο αυτό εκδηλώνεται στους τοπικώς εορταζομένους αγίους, οι οποίοι δεν είναι ιδιαιτέρως γνωστοί σε πανορθόδοξο επίπεδο.

Από την άλλη πλευρά, την αποδιδόμενη στους αγίους θαυματουργική ιδιότητα, εξαιτίας της οποίας και τιμώνται από τον λαό, η λαϊκή θρησκευτικότητα την εκλαμβάνει στρεβλά: κατά τον λαό δεν θαυματουργεί ο Θεός δια πρεσβειών των αγίων και της Θεοτόκου, αλλά ο ίδιος ο άγιος και η Παναγία διαθέτουν υπερφυσικές δυνάμεις διορθώσεως όσων εκλαμβάνονται ως ατέλειες φυσικές και κοινωνικές, δυνάμεις που πηγάζουν ακριβώς από την αγιότητά τους. Αν σε αυτά προσθέσουμε την πάγια αντίληψη ότι οι ασθένειες και οι κάθε είδους δυσκολίες του ανθρώπινου βίου δεν αποτελούν δοκιμασίες και παιδαγωγικές επισκέψεις του Θεού, αλλά τιμωρίες, κατανοούμε τους λόγους για τους οποίους στην πραγματικότητα η «λαϊκή αγιολατρεία» συχνά απέχει αρκετά από την ορθόδοξη αντίληψη και διδασκαλία για τους αγίους, τη θέση τους στην Εκκλησία και τη σχέση τους με τους πιστούς.

Γι’ αυτό και οι αποδιδόμενες από τον λαό στους αγίους προστατευτικές και φυλακτικές ιδιότητες, σπανίως ανταποκρίνονται σε όσα παραδίδουν τα αγιολογικά τους κείμενα και συχνά προέρχονται είτε από το όνομά τους (Ελευθέριος: προστάτης δεσμευμένων, φυλακισμένων εγκύων), είτε από την παρετυμολογία του ονόματός τους (Μηνάς: φανέρωμα χαμένων), είτε και από ιδιότητες της αρχαίας «θεότητας», που στη λαϊκή συνείδηση διαχρονικά έχει ταυτιστεί μαζί τους (προφήτης Ηλίας: βροχές και μετεωρολογικά φαινόμενα). Και πάντως, οι λατρευτικές σχέσεις του ανθρώπου με τον άγιο δομούνται σε μια ανταποδοτική βάση, σύμφωνα με την οποία ο άγιος πρέπει να πάρει από τον άνθρωπο τάματα, αφιερώματα, θυσίες κ.λπ. για να του ανταποδώσει θαυματουργική θεραπεία, στήριξη και υπερφυσική βοήθεια.

Ετσι, οι άγιοι εμφανίζονται στον ύπνο των ανθρώπων και διεκδικούν ή απαιτούν αφιερώματα, συχνά δε, απειλούν, αν οι εντολές τους δεν τηρούνται, ή και τιμωρούν, για παράδειγμα τους παραβάτες της εθιμικής αργίας των εορτών τους. Τιμωρούν σκληρά τους ιερόσυλους που τους αφαιρούν αφιερώματα και συχνά καταφέρνουν να τους εκφοβίσουν, ώστε να επιστραφούν τα κλοπιμαία εις το πολλαπλάσιο. Και ενεργώντας έτσι, κατά τη λαϊκή παράδοση, ουσιαστικά σχηματοποιούν τους ανθρώπινους φόβους και τις χοϊκές μας αγωνίες και αποτυπώνουν ανθρώπινες καθημερινές και κοινωνικές πρακτικές και συμπεριφορές, που από τον λαό προβάλλονται σε αυτούς.

Ολα αυτά θα ήταν απλές γραφικές διηγήσεις, αν δεν υπήρχαν ως λαϊκές θρησκευτικές πίστεις και δοξασίες έως και τις μέρες μας. Πίστεις που συχνά στηλιτεύει η Εκκλησία, αλλά δεν μπορεί να τις μεταβάλει στη λατρευτική διάνοια του ποιμνίου της, ακριβώς επειδή η συνήθεια και το κατά παράδοσιν υπερισχύει του λογικού στοιχείου. Κι έτσι ζούμε μια παράδοξη κατάσταση «χριστιανικού παγανισμού», ο οποίος κάθε άλλο παρά βοηθά στη σωτηρία των ψυχών και στην αναμόρφωση του ανθρώπου κατά την ευαγγελική διδασκαλία, κάθε άλλο παρά μπορεί να ενταχθεί στην «καινή κτίση», την οποία θεμελίωσε ο Ιησούς Χριστός δια του αίματός του επί του Σταυρού και δια της Αναστάσεώς του, «αφθαρτίζοντας» το γένος των ανθρώπων.

Οφείλονται, αυτές οι λαϊκές λατρευτικές πρακτικές, στο πολιτισμικό μείγμα που διαμορφώθηκε τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες στην ανατολική λεκάνη της Μεσογείου και το οποίο αποτελεί βασικό μέρος αυτού που ονομάζουμε «ελληνορθόδοξο πολιτισμό». Πρόκειται για μια κατάσταση που σπάνια συνειδητοποιούμε, επειδή καθημερινά τη ζούμε, η οποία ωστόσο διαμορφώνει αυτό που χαρακτηρίζουμε ως παραδοσιακή λαϊκή θρησκευτικότητα.

Εφημερίδα «Κιβωτό της Ορθοδοξίας»

Γίνετε συνοδοιπόροι μας στην γνώση και την ενημέρωση. Στείλτε στο [email protected] άρθρα, φωτογραφίες, βίντεο ή κάτι που πιστεύετε ότι αξίζει να μοιραστείτε τόσο με εμάς όσο και με τους αναγνώστες μας.

Πρόσφατα Άρθρα

Συναυλία με την Γλυκερία για τα παιδιά της Ουκρανίας -Τι δήλωσε στην ΕΡΤ o Μητροπολίτης Ταμασού

Σε ξενοδοχείο της Αγίας Νάπας στην Κύπρο διαμένουν από τις 11 Μαΐου, 55 παιδιά από την Ουκρανία, τα οποία μεταφέρθηκαν στο νησί από κέντρα...

«Εβδομάδα Μνήμης και Προσευχής 1919-1922-2022» στην Ι.Μ. Φθιώτιδος

Πολλά και ποικίλα λειτουργικά και πολιτιστικά γεγονότα πραγματοποιούνται αυτή την εβδομάδα στην Ιερά Μητρόπολη Φθιώτιδος με αφορμή την «Εβδομάδα Μνήμης και Προσευχής 1919-1922-2022»,  ένα...

Ο Μητροπολίτης Χαλκίδος σε τηλεδιάσκεψη με μαθητές

Την Πέμπτη 19 Μαΐου 2022, κατόπιν αιτήματος του Διευθυντού και των Εκπαιδευτικών της Στ΄ τάξεως του 2ου Δημοτικού Σχολείου Βασιλικού, ο Σεβασμιώτατος Ποιμενάρχης μας,...

Μήνυμα του Αρχιεπισκόπου Αυστραλίας για την 81η Επέτειο της Μάχης της Κρήτης

Πριν από 81 χρόνια, τα μαύρα σύννεφα του πολέμου τα οποία είχαν σκεπάσει ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο, επεκτείνονταν πάνω από τον γαλάζιο ουρανό της...

«Ιερός Ναός Αγίου Αχιλλίου: Η Ιστορική Διαδρομή 15 Αιώνων».

Η Ιερά Μητρόπολη Λαρίσης και Τυρνάβου σε συνεργασία με την Κίνηση Πολιτών «ΛΑΡΙΣΑ Η ΠΟΛΗ ΜΟΥ», στα πλαίσια του εορτασμού του πολιούχου της Μητροπόλεως...
video

Ποιοι Άγιοι λένε ότι η κόλαση δεν είναι αιώνια;

Ποιοι Άγιοι λένε ότι η κόλαση δεν είναι αιώνια; Η κόλαση προέρχεται από το ρήμα κολάζω που σημαίνει βασανίζω και επομένως η λέξη κόλαση...
video

Βεροίας Παντελεήμων: «Αυτοθυσία: η τέλεια έκφραση της αγάπης»

Την Πέμπτη 19 Μαΐου το απόγευμα ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας κ. Παντελεήμων πραγματοποίησε διαδικτυακή ομιλία στη σειρά των εκπομπών «Επισκοπικός Λόγος» και ανέπτυξε...

Ποιμαντική οικογένειας και γάμου στην Ι.Μ. Χίου

Μέ τήν Χάρη καί τήν βοήθεια τῆς Τρισηλίου Θεότητος ὁλοκληρώθηκε καί κατά τό ἱεραποστολικό ἔτος 2021-2022 ἡ διακονία τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Χίου, Ψαρῶν καί...

«Πόντου Μνήμη. 100 χρόνια χωρίς Μικρά Ασία»

Συνεχίζονται επιτυχώς οι εκδηλώσεις μνήμης υπό τον τίτλο: «Εβδομάδα Μνήμης και Προσευχής 1919 -1922-2022» με αφορμή την επέτειο των 100 ετών από την Μικρασιατική...

Ιερά Λείψανα του Τιμ. Σταυρού και των Αγ. Κων/νου και Ελένης θα υποδεχθεί η Καλαμάτα

Με λαμπρότητα θα υποδεχθεί αύριο η Καλαμάτα, Παρα­σκευή 20 Μαΐου 2022 και ώρα 7.30 μ.μ., αποτμήματα Ιερών Λειψάνων εκ του Τιμίου Σταυρού και των...

Αντιπροσωπεία από την τοπική Αυτοδιοίκηση της Κρήτης στον Αρχιεπίσκοπο Αυστραλίας

Εθιμοτυπική επίσκεψη πραγματοποίησαν την Τρίτη, 17 Μαΐου, αντιπρόσωποι από την τοπική Αυτοδιοίκηση της Κρήτης στον Σεβασμιώτατο Αρχιεπίσκοπο Αυστραλίας κ.κ. Μακάριο, στην έδρα του στο...
video

Κωλύματα Ιερωσύνης | Μητροπολίτης Ταμασού και Ορεινής κ. Ησαΐας

Στο βίντεο που ακολουθεί, ο Μητροπολίτης Ταμασού και Ορεινής κ.κ Ησαΐας, μας παρουσιάζει με συντομία, απλό και κατανοητό τρόπο και συνάμα διδακτικό τα κωλύματα...

Ἐγκαίνια Ἱεροῦ Ναοῦ Ἁγίου Νικολάου Κολοκυνθοῦς Καστορίας

Μέ τήν καθιερωμένη ἐκκλησιαστική τάξη πραγματοποιήθηκαν, τήν Τετάρτη 18 Μαΐου ἡμέρα τῆς Δεσποτικῆς Ἑορτῆς τῆς Μεσοπεντηκοστῆς, τά ἐγκαίνια τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ τοῦ ἐν Ἁγίοις...

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΙΕΡΑΣ ΠΑΝΗΓΥΡΕΩΣ ΟΣΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΡΩΣΣΟΥ (ΠΕΜΠΤΗ 26 και ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 27 ΜΑΙΟΥ 2022)

Με την χάρη του Θεού, προγραμματίζουμε τον φετεινό εορτασμό της ιεράς μνήμης του Οσίου και θεοφόρου πατρός ημών Οσίου Ιωάννου του Ρώσσου του νέου...

Φθιώτιδος Συμεών: Καθιερώνουμε μία νέα ετήσια εορτή στην λουτρόπολη των Καμένων Βούρλων

Το Ιερό Λείψανο του Αγίου Παντελεήμονος του ιαματικού και θαυματουργού επί τη αναμνήσει της καταθέσεως του Ιερού Λειψάνου στο Ναό, καθώς και την Ιερά Εικόνα...