Μητροπολίτου Φαναρίου Ἀγαθαγγέλου
Γενικοῦ Διευθυντοῦ τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας
τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος

Ἡ Ἐκκλησία μας κατά την Κυριακή Β΄ Νηστειῶν προβάλλει τή μορφή τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, ὁ ὁποῖος ὑπερα-σπίσθηκε τήν ὀρθόδοξη διδασκαλία καί τήν ἀσκητική μέθοδο τῶν Ἡσυχαστῶν.

Ἡ σύκρουση μεταξύ Ἡσυχαστῶν καί ἀντιησυχαστῶν, κατά τόν 14ο  αἰώνα μ.Χ., ἦταν σύγκρουση ἀνατολικῆς καί δυτικῆς, ὀρθοδόξου καί φραγκολατινικῆς παραδόσεως, πού ἔλαβε χώρα ἐπί βυζαντινοῦ ἐδάφους. Τήν ἔριδα τήν προεκάλεσε ὁ μοναχός Βαρ-λαάμ ὁ Καλαβρός (1290-1348), λόγιος μοναχός ἀπό τή Μεγάλη Ἑλλάδα, σπουδασμένος στή Ρώμη καί ἐνθουσιώδης ὑποστηρικτής τῆς ἀναβιώσεως τῆς πλατωνικῆς καί ἀριστοτελικῆς φιλοσοφίας.

Ὅταν ὁ Ἅγιος Γρηγόριος πληροφορήθηκε τίς θέσεις τοῦ Βαρλαάμ στό ζήτημα τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, ἔδειξε τήν πατερικότητά του μέ τήν ἄμεση ἐπισήμανση τῆς ἀντιπατερικό-τητος τῶν θεολογικῶν προϋποθέσεων καί κριτηρίων τοῦ Βαρλαάμ.  Στά ἀντιησυχαστικά κείμενα τοῦ Βαρλαάμ ὁ Ἅγιος ἀπήντησε μέ τρεῖς τριάδες λόγων «Ὑπέρ τῶν ἱερῶς ἡσυχαζόντων».

Ὁ ἡσυχασμός, ὡς ζωή ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι, συνιστᾶ τήν πεμπτουσία τῆς ἐκκλησιαστικῆς παραδόσεως, ταυτιζόμενος ἀκριβῶς μέ αὐτό πού περικλείει καί ἐκφράζει ὁ Ὅρος Ὀρθοδοξία. Ὀρθο-δοξία ἔξω ἀπό τήν ἡσυχαστική παράδοση εἶναι ἀδιανόητη καί ἀνύπαρκτη. Σκοπός τοῦ ἡσυχασμοῦ εἶναι ἡ κάθαρση τῆς καρδίας καί τοῦ νοῦ, ἀντίστοιχα, ἀπό τά πάθη καί ἀπό τούς λογισμούς. Ἡ διαδικασία αὐτή ὀνομάζεται στήν πατερική γλώσσα θεραπεία, διότι μέσῳ αὐτῆς θεραπεύεται ὁ νοῦς καί ἀνακτᾶ τή φυσική λει-τουργία του. Τότε τό Ἅγιο Πνεῦμα προσεύχεται σέ αὐτόν ἀδια-λείπτως, ἐνῶ ἡ διάνοια συνεχίζει τήν δική της φυσική λειτουργία. Μέ τήν ἔλευση τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, πού ἀκολουθεῖ τή θεραπεία, ὁ νοῦς γίνεται ναός του καί ὁ ἄνθρωπος μέλος τοῦ Σώματος τοῦ Χριστοῦ. Τό πνευματικό αὐτό στάδιο στή φιλοκαλική γλώσσα όνομάζεται φωτισμός καί εἶναι προϋπόθεση τῆς θεώσεως, τοῦ δοξασμοῦ μέσα στήν ἄκτιστη φυσική Χάρη (ἐνέργεια) τῆς Ἁγίας Τριάδος.

Τό πρόβλημα πού τέθηκε μέ τήν παρέμβαση τοῦ Βαρλαάμ, ἦταν, ἄν ἡ θεραπεία τοῦ νοῦ (κάθαρση) γίνεται μέσῳ τῆς ἀσκήσεως καί τῆς νοερᾶς εῦχῆς (φωτισμοῦ) ἤ μέσῳ τῆς φιλοσοφίας (διανοητικοῦ στοχασμοῦ). Ἔτσι ὅμως ἐτέθη στήν πράξη τό πρόβλη-μα τῆς σχέσεως τῆς «θείας» πρός τήν «ἔξω» ἤ «θύραθεν» σοφία. Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος διέκρινε, πατερικά, δύο σοφίες: τή θεία καί τήν ἔξω, σαφῶς διακρινόμενες μεταξύ τους, διδότι χρησιμοποιοῦν διαφορετικό κάθε μία ὄργανο (νοῦς-διάνοια) καί λειτουργοῦν σέ διαφορετικό κάθε μία χῶρο (καρδιά-ἐγκέφαλος). Τή σοφία τοῦ αἰῶνος τούτου ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ἀντικαθιστᾶ στή θεολόγηση μέ τή σοφία τοῦ Θεοῦ πού προϋποθέτει τήν ἐνεργό παρουσία τῆς ἀκτίστου ἐνέργειας τοῦ Θεοῦ στήν καρδιά τοῦ πιστοῦ. Ἡ Ἀπο-κάλυψη τοῦ Θεοῦ δέν μπορεῖ νά γίνει ἀντικείμενο τῆς διάνοιας τοῦ ἀνθρώπου, διότι ὑπερβαίνει κάθε κατάληψη. Γι’ αὐτό ἡ παιδεία καί ἡ φιλοσοφία δέν συνιστοῦν προϋπόθεση τῆς θεογνωσίας.

Τόν χαρακτῆρα τῆς θεολογίας τοῦ Παλαμᾶ προκαθορίζει ἡ ἀφετηρία του· δέν ξ­εκίνησε ἀπό φιλοσοφικές ἔννοιες, διαμορ-φωμένες ἐκ τῶν προ­­τέρων, ἀλλά ἀπό ἕνα σύστημα προσωπικῶν ἐμπειριῶν, τίς ὁποῖες ζήτησε νά κατοχυρώσει θεολογικά· γι᾿ αὐτό ἄλλωστε ἄρχισε νά γράφει σέ προχωρημένη ἡλικία καί σέ ἀντιπαρά­θεση πρός τόν Βαρλαάμ τόν Καλαβρό. ῾Η σκέψη τοῦ Βαρ­λαάμ ἔτεινε σέ μιά μονομερῆ διατύπωση τῆς γνώσεως καί τῆς ἀγωγῆς, διότι παρῆγε καί τή γνώση καή τήν ἠθική κα­θαρό­τητα ἀπό τή φιλοσοφία. ᾿Ισχυριζόταν ὅτι στή σο­φία συμβαί­νει ὅ,τι καί στήν ὑγεία, ἡ ὁποία εἶναι ἑνιαία καί δέν εἶναι ἄλλη ἐκείνη πού δίδεται ἀπό τόν Θεὸ καί ἄλλη αὐτὴ πού ἐξασφαλίζεται ἀπό τόν ἰατρό· ἔτσι μιά εἶναι καί ἡ σο­φία, εἴτε θεία εἴτε ἀνθρώπινη, κι αὐτή κατατείνει πρός τήν εὕ­ρε­ση τῆς μιᾶς ἀληθείας.

῾Ο Παλαμᾶς ἀρνεῖται αὐτή τή θέση, ἰσχυριζόμενος ὅτι, ἄν μέσα στό πεδίο τῆς ἴδιας τῆς φιλοσοφίας παρατη­ροῦνται διάφορες κατευθύνσεις, πολύ ἰσχυρότερη εἶναι ἡ δια­φοροποίηση μεταξὺ φιλοσοφίας καί θεολογίας. Στήν πραγ­ματικότητα ὑπάρχουν δύο σοφίες· ἐκείνη ποὐ ζητεῖ νά ἱκα­νοποιήσει τίς ἀνάγκες τοῦ κοινωνικοῦ βίου καί τή δια­νοη­τικὴ περιέργεια, καί αὐτή πού ὁδηγεῖ στὴν σωτηρία[1]. ῾Η διάκριση αὐτή στήν ὕπαρξη διττῶν δώρων τοῦ Θεοῦ, ἀπό τά ὁποῖα ἄλλα εἶναι φυσικά, παρεχόμενα σέ ὅ­λους, καί ἄλλα ὑπερφυσικά καί πνευματικά, διδόμενα στούς καθαρούς καί τούς Ἁγίους[2]· καί ἔχει τή ρίζα της στήν παλαιά χρι­στιανική πεποίθηση, τὴν ὁποία συναντοῦμε στούς Καππα­δό­κες Πατέρες.

῾Η φιλοσοφία εἰσάγει στή γνώση τῶν ὄντων τοῦ κό­σμου τούτου καί προσφέρει τούς κανόνες τῆς κοινωνικῆς συμ­βιώσεως, ἀλλά, ὅταν ξεφεύγει ἀπό τά ὅρια αὐτά, καθί­σταται ματαιοπονία. «Σκοπὸς τῆς κοσμικῆς φιλοσοφίας κατά τό πρακτικό μέρος της, διά τοῦ ὁποίου κοσμοῦνται τά ἤθη, διαμορφώνονται οἱ τέχνες καί ρυθμίζονται τά θέ­ματα τῶν οἴκων καί τῶν πόλεων, εἶναι ἡ ὠφέλεια τοῦ πα­ρόντος βίου. Καί κάθε πράξη πού δέν κατατείνει πρός αὐτό θά μποροῦ­σε δικαίως νά θεωρηθεῖ ματαιοπονία ἀκόμη καί ἀπό αὐτούς πού εἶναι προσκολλημένοι σέ τοῦτον τὀν κόσμο. Τῆς δέ λο­γικῆς φιλοσοφίας, διά τῆς ὁποίας ἐρευ­νοῦμε τούς λόγους τῆς φύσεως καί κινήσεως, καθώς καί τίς ἀναλογίες καί τούς σχη­ματισμούς καί τίς ποσότητες τῶν ἀχωρίστως χωριζομένων ἀπό τήν ὕλη, ἔργο εἶναι ἡ δια­πραγμάτευση τῆς ἀληθείας μέσα στά ὄντα. Ὅταν κανείς ὁμιλεῖ ἔξω ἀπό τήν ἐφικτή ἀλή­θεια, ἄν τό κάει ἑκουσίως, εἶναι πονηρὸς καί δόλιος· ἄν τό κάνει ἀκουσίως, εἶναι ἀφι­λόσοφος καί ἀνόητος, καί μάλιστα τόσο περισσότερο, ὅσο περισσότερο νομίζει ὅτι εἶναι ἐκπαι­δευμένος στή φιλοσοφία, ἀγνοώντας τήν ἄγνοιά του»[3]. Πρέπει νά παρατηρη­θεῖ μάλιστα ὅτι σ᾿ αὐτή τή γνώση τῶν ὄντων μερικῶς μόνο εἰσάγει ἡ φιλοσοφία, καί αὐτό διότι τό παθητικό μέρος τῆς ψυχῆς μέ τήν ἐπανάστασή του διέστρε­ψε τίς εἰκόνες πού ὑπάρχουν μέσα μας καί ἀπεμάκρυνε τό διορατικό της, καί ἔτσι ἡ φιλοσοφία στηρίζεται πλέον στήν πιθανολογία, ἡ ὁποία ἐπι-τρέπει ἀντιφάσεις καί διαφωνίες. Γι᾿ αὐτό ἡ ἐνα­σχόληση μέ τήν φιλοσοφία εἶναι μέν χρήσιμη, διότι γυμνά­ζει καί ὀξύνει τούς ὀφθαλμοὺς τῆς ψυχῆς, καί εἶναι φυσικό χάρισμα. ᾿Αλλά δέν πρέπει νά τήν τυραννεῖ ἕως τά γηρα­τειά[4]. Ἄν ὅμως ὁ Παλαμᾶς διαχωρίζει τλη γνώση, δέν διαχωρίζει καί τήν ἀλήθεια, διότι δίνει διάφορο ἀντι­κείμενο σέ κάθε μιά ἀπό τίς γνώσεις· ἔργο τῆς φιλο­σο­φίας εἶναι ἡ μελέτη τῶν ὄντων, ἔργο τῆς θεολογίας εἶναι ἡ μελέ­τη τοῦ Θεοῦ. Ἄνν οἱ δύο σοφίες καταλήξουν σά διάφορα συμ­περά­σματα, αὐτά δὲν ἐπιβάλλουν ἀναγνώριση διπλῆς ἀλη­θεί­ας, ἐφ᾿ ὅσον τά ἀντικείμενα παραμένουν διαφορετικά.

Τό ἔργο τῆς θεολογίας εἶναι ἀσυγκρίτως ὑπέρτερο ἀπό τό τῆς φιλοσοφίας καί τῆς ἐπιστήμης· «δέν εἶναι μόνο τό νά γνωρίζει ὁ ἄνθρωπος τόν Θεό οὔτε τό νά γνωρίζει τόν ἑαυτό του καί τήν τάξη του γνώση ὑψηλότερη ἀπό τή φυ­σιολογία καί την ἀστρολογία καί κάθε φιλοσοφία γύρω σ᾿ αὐτά τά ἀντικείμενα, ἀλλά καί τό νά γνωρίζει ὁ νοῦς μας τήν ἀσθέ­νειά του καί νά ζητεῖ νά τή θεραπεύσει εἶναι ἀσυγ­κρίτως ἀνώτερο ἀπό τή γνώση καὶ διερεύνηση τῶν με­γεθῶν τῶν ἄστρων καί τῶν λόγων τῶν φύσεων»[5].

 Εἶναι ὅμως δυνατὴ ἡ γνώση τοῦ Θεοῦ; ᾿Απὸ τοὺς ἀντιπά­λους τοῦ Παλαμᾶ προσήγετο τὸ χωρίο τοῦ Εὐαγγε­λίου τοῦ ᾿Ιωάννη, κατὰ τὸ ὁποῖο “Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε” (᾿Ιω. 1, 18). ᾿Αλλὰ τὸ συμπέρασμα ἀπὸ τὸ χωρίο αὐτὸ ἀμφισβη­τεῖται, ἐφ᾿ ὅσον ὁ Χριστὸς εἶπε ὅτι “οἱ καθα­ροὶ τὸν Θεὸν ὄψον­ται” (Ματθ. 5, 8). Πράγματι ὁ Θεὸς εἶναι ἀόρατος ὡς ἀσώ­ματος· ἀλλὰ ἀκόμη καὶ ὁ Βαρλαὰμ δὲν ἀρνεῖται κάποιο εἶ­δος θέας τοῦ Θεοῦ, ἐφ᾿ ὅσον παραδέχεται ὅτι ὁρᾶται διὰ τῆς καθαρᾶς ἐνεργείας τοῦ νοῦ ὅτι εὑρίσκεται σὲ ἔκσταση ἀπὸ τὰ ὑλικά. Δηλαδὴ ὁ Βαρλαάμ, συμφωνώντας σ᾿ αὐτὸ τὸ θέμα μὲ τοὺς Νεοπλατωνικούς, δέχεται τὴν ἀκαταληψία τοῦ Θεοῦ, ὄχι γιὰ ἄλλον λόγο παρὰ ἐξ αἰτίας τῆς φυσικῆς ἀδυναμίας τοῦ ἀνθρώπου, ὅταν εἶναι κλεισμένος στὰ ὑλικὰ δεσμά, καὶ ὡς μόνο μέσο ἄρ­σεως τῆς ἀγνωσίας εὑρίσκει τὴ λύση σώματος καὶ ψυχῆς· ἀλλὰ καὶ πάλι ἐννοοῦσε τὴ γνώση συμβολική. Καὶ ὁ Πα­λαμᾶς βέβαια δὲν διανοήθηκε ποτὲ ὅτι ὁ Θεὸς εἶναι ἐντε­λῶς καταληπτός. Συμφωνώντας κατ᾿ ἀρχὴν μὲ τὸν Βαρλα­άμ, ἀκολουθοῦσε ἔπειτα χωριστὸ δρόμο, διότι ἀποδίδει τὸ ἀκατάληπτο σὲ ἰδιότητα τοῦ Θεοῦ, ἡ ὁποία αἴ­ρεται ὁποτε­δήποτε τὸ θελήσει ὁ ἴδιος ὁ Θεὸς ἢ ἐκπληρώσει ὁ ἄνθρωπος ὡρισμένες προϋποθέσεις, ποὺ ἔχουν τεθεῖ ἀπὸ τὸν Θεό.

Πράγματι, ὁ Παλαμᾶς στὸ θέμα τῆς προσεγγίσεως τοῦ Θεοῦ εὑρίσκει κάποια ἀντινομία, ἐφ᾿ ὅσον αὐτὸς εἶναι ταυτο­­χρόνως καὶ καταληπτὸς καὶ ἀκατάληπτος· τοῦ Θεοῦ ἡ μία ὄψις εἶναι ἄγνωστη καὶ ἡ ἄλλη γνωστή, ἡ μία εἶναι ἄρρη­τη, ἡ ἄλλη ρητὴ (᾿Επίτομος Διήγησις 24. Χρήστου, Συγγράμμα­τα, 4, 225). ῾Η γνώση αὐτὴ ἐπιτυγχάνεται διὰ τῆς “θεολο­γίας”, ἡ ὁ­ποία εἶναι διττή, καταφατικὴ καὶ ἀποφατική. Δύο εἶναι τὰ μέσα τῆς καταφατικῆς θεολογίας. Πρῶτο εἶναι ἡ λο­γική, ἡ ὁποία διὰ τῆς θέας τῶν ὄντων ὁδηγεῖται σὲ κάποια γνώση, καθ᾿ ὅσον “τῶν ἐν τῷ δημιουργικῷ νῷ λόγων αἱ εἰ­κόνες ἐν ἡμῖν εἰσιν”, ἂν καὶ αὐτὲς οἱ εἰκόνες ἀμαυρώ­θηκαν ἀπὸ τὴν πτώση τοῦ ἀνθρώπου. Δεύτερο μέσο εἶναι ἡ Γραφὴ καὶ οἱ Πατέρες. Τὰ δύο αὐτὰ μέσα παρέχουν ἀφορ­μὲς γιὰ τὴν γνώση, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀποδείξεις περὶ τοῦ Θεοῦ.

῾Ο Διονύσιος ᾿Αρεοπαγίτης εἶχε προτιμήσει τὴν ἀπο­φατικὴ θεολογία, ζητώντας ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο ν᾿ ἀπαλλαγεῖ τῶν αἰσθήσεων καὶ τῶν νοητικῶν λειτουργιῶν γιὰ νὰ νοή­σει τὸν Θεὸ καὶ μὲ τὴν ἔκσταση νὰ φθάσει στὸν γνόφο, ὅπου θ᾿ ἀπολαύσει τὴν χαρὰ τῆς θέας, μολονότι καὶ πάλι ἡ θέα θὰ παραμείνει σκοτεινή· δηλαδὴ κατὰ βάθος ἡ πορεία αὐτὴ ἀπο­τελεῖ βυθισμὸ στὸ σκότος. Οἱ ἀνθρωπολογικὲς προϋποθέσεις τοῦ Παλαμᾶ δὲν τοῦ ἐπιτρέπουν τέτοια το­ποθέτηση. ᾿Εκεῖνο ποὺ εὑρίσκεται κατ᾿ αὐτὸν πέρα ἀπὸ τὴν καταφατικὴ θεολο­γία εἶναι ἡ πίστη, ἡ ὁποία συνιστᾶ καὶ τὴν ἀπόδειξη τῶν θεί­ων ἢ μᾶλλον συνιστᾶ μιὰ ὑπεραπόδει­ξη· διὸ “ἡ πίστις εἶναι ἀνώτερη ἀπὸ κάθε ἀπόδειξη καὶ ἕνα εἶδος ἀναπόδεικτης ἀρ­χῆς τῆς ἱερᾶς ἀποδείξεως” (᾿Αντιρρη­τικὸς 6, 1, 1. Χρήστου, Συγγράμματα, 3, 380). ῾Η πίστη εἶναι μιὰ ὑπερφυσικὴ πνευ­ματικὴ δύναμη ποὺ ὑπερβάλλει ὅλες τὶς νοητικὲς δυνά­μεις τῆς ψυχῆς.

Δὲν ἀρνεῖται ὁ Παλαμᾶς τὴν ἀποφατικὴ θεολογία, ἀλλὰ τῆς δίδει ἄλλο χρῶμα καὶ τὴν διορθώνει· “ἄλλο πρᾶγ­μα εἶναι τοῦτο τὸ φῶς καὶ ὁ θεῖος τοῦτος γνόφος, ἀσυγκρί­τως ὑπέρτερο τῆς ἀποφατικῆς θεολογίας” (῾Υπὲρ ῾Ησυχαζόν­των 2, 3, 52. Χρήστου, Συγγράμματα, 1, 584). ῾Η καταφατικὴ θεολογία εἶναι λόγος περὶ τοῦ Θεοῦ, ἡ ἀποφατικὴ θεολογία εἶναι σιωπηλὸς διάλογος μὲ τὸν Θεό· ὁ Γρηγόριος Παλαμᾶς συνι­στᾶ τὴν ὑπέρβαση καὶ τῶν δύο αὐτῶν μορφῶν θεολογί­ας διὰ τῆς θεοπτίας, ἡ ὁποία εἶναι ἡ ἐμπειρία τοῦ Θεοῦ. Μπορεῖ κανείς, λέγει, νὰ σκέπτεται διαρκῶς γιὰ τὴν κατά­σταση μιᾶς πόλεως, ἀλλ᾿ ἂν δὲν τὴν ἐπισκεφθεῖ, δὲν πρόκει­ται ν᾿ ἀποκτήσει ἀκριβῆ εἰκόνα τῆς κατασκευῆς της. Μπο­ρεῖ κανεὶς νὰ σκέπτεται διαπαντὸς τὸν χρυσό, ἀλλ᾿ ἂν δὲν τὸν πάρει στὰ χέρια του, δὲν θὰ γίνει κάτοχος χρυσοῦ. ῎Ετσι ἐπίσης, καὶ ἂν μύριες φορὲς σκεφθεῖ τοὺς θείους θη­σαυρούς, δὲν τοὺς ἀποκτᾶ παρὰ μόνο “ἐὰν πάθη τὰ θεῖα” (῾Υπὲρ ῾Η­συχαζόντων, 1, 3, 34. Χρήστου, Συγγράμματα, 1, 445). Θὰ θεολο­γεῖ εὐδοκίμως, παρὰ ὁποιαδήποτε σιωπὴ καὶ ἄγνοια, ὅταν ἐπιτύχει νὰ ζεῖ μὲ τὴ θεία παρουσία. Σ᾿ αὐτὴν τὴν περί­πτωση ἐπίσης μετέχει τοῦ Θεοῦ, διότι ἑνώνεται μὲ τὴν ἄκτι­στη λαμπρότητα καὶ δόξα του. ῎Ετσι ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ κατα­λήγει στὴν ζωὴ τοῦ Θεοῦ. Σ᾿ αὐτὸ τὸ εἶδος θεολογή­σεως ὡδηγήθηκε ὁ Παλαμᾶς διὰ τῆς διακρίσεως μεταξὺ οὐ­σίας καὶ ἐνεργειῶν τοῦ Θεοῦ.

Ἀκόμη ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς διδάσκει ὅτι τῆς πνευματικῆς ζωῆς μποροῦν νὰ ἀπολαύσουν ὅλοι οἱ πιστοὶ σὲ ὁποιαδήποτε κατά­στασι βίου κι ἂν εὑρίσκωνται, ἀλλ᾿ ἰδιαιτέρως προκόπτουν σ᾿ αὐτὴν οἱ ἀποσυρόμενοι ἀπὸ τοῦτον τὸν κόσμον καὶ ζῶν­τες σὲ ἀπόλυτη ἡσυχία, ἐξωτερικὴ καὶ ἐσωτερική. ῾Η ἡσυχία ἐπιτυγχάνεται μὲ τὴν συγκέντρωση (συνέλιξη) τοῦ νοῦ μέσα στὸν ἄνθρωπο, τὴν ὁποία οἱ μὲν ἀρχάριοι ἡσυχαστές ἐπε­δίωκαν μὲ μιὰ εἰδικὴ τεχνικὴ μέθοδο, ποὺ δὲν ἐνθαρρύνει ὁ Παλαμᾶς, οἱ δὲ τελειότεροι ἐπιδιώκουν μὲ τὴν ἰσχυρὴ θέ­λη­ση. ῾Ο δεύτερος ἰσχυρὸς παράγων ποὺ ὁδηγεῖ πρὸς τὴν τε­λείωση εἶναι ἡ ἀδιάλειπτη νοερὰ προσευχή, στὴν ὁποία με­τέ­χει τὸ σύνολο τοῦ ἀνθρώπου, ψυχὴ καὶ σῶμα. Τότε ὁ ἄν­θρωπος αἰσθάνεται μιὰ ἐσωτερικὴ θέρμη, ποὺ ὁμοιάζει μὲ τὸ πῦρ καὶ τὴν αὔρα. ῞Οσοι ἔχουν αὐτὴν τὴν ἐμπειρία κι­νοῦνται ἀπὸ τὴν ἄκτιστη καὶ θεοποιὸ χάρη.

῾Η συμμετοχὴ στὶς ἐνέργειες τοῦ Θεοῦ, ὅταν εἶναι πλή­ρης, ὁδηγεῖ στὴν θέωση. Πρὸς ἀποφυγὴν παρερμηνείας τῆς ἐννοίας τῆς θεώσεως φρόντισε νὰ σημειώσει ὅτι ἐμεῖς οἱ ἄνθρωποι “ὅλως διόλου γινόμεθα θεοί, χωρὶς τῆς κατ᾿ οὐσί­αν ταυτότητος”, γινόμαστε δηλαδὴ θεοὶ κατὰ χάριν καὶ ὄχι κατ᾿ οὐσίαν. Παρὰ ταῦτα, λόγω τῆς συμμετοχῆς στὶς ἄκτι­στες ἐνέργειες, κατὰ κάποιον τρόπο γίνονται καὶ οἱ ἄνθρω­ποι ἄκτιστοι, γίνονται ἄναρχοι καὶ ἀτελεύτητοι. “῾Ο Θεὸς ἐκείνους ποὺ γνωρίζουν τὸν Θεὸν καὶ τὸν ὑμνοῦν ἀπὸ τὶς ἐνέργειές του, τοὺς καθιστᾶ θεοσεβεῖς· ἐκείνους ὅμως ποὺ ἐπὶ πλέον μετέχουν τῶν ἐνεργειῶν καὶ ἐνεργοῦν κατὰ τὴν μετου­σία τους, τοὺς καθιστᾶ θεοὺς κατὰ χάριν ἀνάρχους καὶ ἀτε­λευτήτους” (᾿Απολογία, 37. Χρήστου, Συγγράμματα, 2, 122).


[1] Ὑπὲρ ῾Ησυχαζόντων 2, 1, 4 ἑξ. Χρήστου, Συγγράμματα, 1, 468 ἑξ.
[2] Ὑπὲρ ῾Ησυχαζόντων 2, 1, 25. Χρήστου, Συγ­γράμματα, 1, 487.
[3]  Ἀντιρ­ρητικός πρός ᾿Ακίνδυνον 6, 1. Χρήστου, Συγγράμματα, 3, 379.
[4] ῾Υπὲρ ῾Ησυχαζόντων 1, 1, 8. Χρήστου, Συγ­γράμ­ματα, 1, 368 ἑξ.
[5] Κεφάλαια, 29.

Γίνετε συνοδοιπόροι μας στην γνώση και την ενημέρωση. Στείλτε στο [email protected] άρθρα, φωτογραφίες, βίντεο ή κάτι που πιστεύετε ότι αξίζει να μοιραστείτε τόσο με εμάς όσο και με τους αναγνώστες μας.

Πρόσφατα Άρθρα

Σύναξη στελεχών Κατασκηνώσεων Ιεράς Μητροπόλεως Μεσσηνίας

Στο χώρο του Κέντρου Νεότητος της Ιεράς Μητροπόλεως Μεσσηνίας, πραγματοποιήθηκε, το απόγευμα της Παρασκευής 27 Μαϊου, η συνάντηση των στελεχών της Κατασκήνωσης της Ιεράς...

Άφιξη του Αλεξανδρινού Προκαθημένου στην Τανζανία

Στην πόλη Αρούσα της Ηνωμένης Δημοκρατίας της Τανζανίας, στην Ανατολική Αφρική, αφίχθη σήμερα Παρασκευή  ο Μακαριώτατος Πάπας και Πατριάρχης Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής κ.κ....

Η εορτή του Οσίου Ιωάννου του Ρώσου στο Νέο Προκόπιο Ευβοίας

Με λαμπρότητα, μετά από δύο χρόνια περιορισμών και απαγορεύσεων, εορτάστηκε φέτος, την Πέμπτη 26 και την Παρασκευή 27 Μαΐου 2022 στο Νέο Προκόπιο Ευβοίας...

Εσπερινός Εγκαινίων παρεκκλησίου Αγίας Αναστασίας της Φαρμακολυτρίας

Εσπερινός Εγκαινίων παρεκκλησίου Αγίας Αναστασίας της Φαρμακολυτρίας χοροστατούντος του Πανιερωτάτου Μητροπολίτου Ταμασού και Ορεινής κ. Ησαΐα. 📌 Ιερό παρεκκλήσιο Αγίας Αναστασίας της Φαρμακολυτρίας στον...

Δωδώνης Χρυσόστομος: Επιτέλους ξεκίνησαν οι εργασίες – Χαίρεται, γεια σας και σκασμός στη πεθερά σας

Μετά από δικές μας πιέσεις αλλά και απειλές, μετά τον αγώνα που δώσαμε και αφού εμείς πληρώσαμε τη μελέτη, τελικά έστω και τώρα, ξεκίνησαν...

Θεμελίωση Ι.Ν. του Αγίου Χαραλάμπους από τον Μητροπολίτη Σπάρτης

Το απόγευμα της Πέμπτης 26  Μαΐου 2022, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης μας κ. Ευστάθιος θεμελίωσε το παρεκκλήσιο του Αγίου Χαραλάμπους στο Ξηροκάμπι. Κτήτορας του Ιερού...

Ἡ ἀγάπη οὐδέποτε ἐκπίπτει…

Και για τον μήνα Μάιο διανεμήθηκαν 150 δέματα επισιτιστικής βοήθειας από την Ιερά Μητρόπολη Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου, την Παρασκευή 27η του μηνός Μαΐου...

Ο Αρχιεπίσκοπος Αυστραλίας για τον ενωτικό και αποστολικό χαρακτήρα της Εκκλησίας

Την Πέμπτη, 26 Μαΐου, ο Σεβασμιώτατος Αρχιεπίσκοπος Αυστραλίας κ.κ. Μακάριος συμμετείχε ως κεντρικός ομιλητής στο 3ο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο με τίτλο «Συγχρονικές και Διαχρονικές...

H πρακτική της αγάπης ως θεμέλιος λίθος στην ανασύσταση της Μητροπόλεως Ταμασού και Ορεινής

Την Πέμπτη το απόγευμα, 26 Μαΐου 2022, ο Πανιερώτατος Μητροπολίτης Ταμασού και Ορεινής κ. Ησαΐας, ομίλησε στην απογευματινή εκδήλωση που διοργάνωσαν οι εθελοντές /...

Με επιτυχία στέφθηκε η φιλοξενία στην Κύπρο παιδιών από την Ουκρανία

Η Ιερά Μητρόπολις Ταμασού και Ορεινής επιθυμεί να ευχαριστήσει όλα τα Υπουργεία, Υφυπουργεία, Μητροπόλεις, Φορείς, Εταιρείες και Εθελοντές, οι οποίοι συνεισέφεραν σημαντικά για την...

Ιερατική Σύναξη προ των πυλών των «ΚΗ´ Παυλείων» στην I.M. Βεροίας

Την Πέμπτη 26 Μαΐου το πρωί στον Ιερό Ναό του Οσίου Αντωνίου Πολιούχου Βεροίας πραγματοποιήθηκε η μηνιαία Ιερατική Σύναξη της Ιεράς Μητροπόλεως Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας. Στην αρχή...

Μήνυμα Αρχιεπισκόπου Αυστραλίας Μακαρίου για την Εβδομάδα Εθνικής Συμφιλίωσης

Στις 28 Μαΐου του έτους 2000, ένας πρωτοφανής αριθμός Αυστραλών (περίπου 250.000 άνθρωποι) διέσχισε τη διάσημη γέφυρα Harbour Bridge του Σύδνεϋ και προσέδωσε μία...
video

Θαύμα: Το παιδί μας περπάτησε και τρέχει

Θαύμα: Το παιδί μας περπάτησε και τρέχει. Προσωπικές εμπειρίες και εμπειρίες των ανθρώπων που τις έζησαν οι ίδιοι λαμβάνοντας τη Χάρη του Τιμίου και...

Oι Άγιοι δεν θαυματουργούσαν παλιά μόνο, θαυματουργούν πάντοτε. Είναι μαζί μας, είναι δίπλα μας, είναι ολοζώντανοι μπροστά μας

Το εσπέρας της Πέμπτης 26 Μαΐου ο Σεβασμ. Μητροπολίτης κ. Γεράσιμος χοροστάτησε στον Πανηγυρικό Εσπερινό που τελέσθηκε επί τη Εορτή του Οσίου Ιωάννου του...

Μεγάλη Ευλογία | Ο Γέροντας Νεκτάριος κόμισε Τίμιο Ξύλο και Ι. Λείψανο του Αγ. Λουκά του Ιατρού...

Το εσπέρας της Πέμπτη 26ης Μαΐου,  ο πολυσέβαστος και πολυαγαπημένος Γέροντα Νεκτάριος Μουλατσιώτης, κόμισε  εις τον Ιερό Ναό Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στον Βύρωνα προς...