Γράφει ο Μ. Γ. Βαρβούνης, Καθηγητής Λαογραφίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης

Μιλούμε συχνά για τη λαϊκή θρησκευτικότητα και σχεδόν πάντοτε αυτό γίνεται με φράσεις κλισέ. Φράσεις που αναφέρονται εμβληματικά στον «ευσεβή» και «φιλακόλουθο» λαό, φράσεις που ωστόσο δεν ανταποκρίνονται ακριβώς στην πραγματικότητα, όπως δείχνει η ενδελεχέστερη μελέτη του ζητήματος. Εννοώ με αυτό ότι περιπτώσεις εκκλησιαστικώς καταρτισμένων και ευλαβών ανθρώπων, όπως τους περιγράφει για παράδειγμα ο Αλ. Παπαδιαμάντης, αφενός δεν αποτελούσαν ποτέ τον κανόνα του σώματος των πιστών, αφετέρου δε όλο και περισσότερο σπανίζουν στις μέρες μας.

Υπάρχει πράγματι και αυτό παρατηρείται σε όλες τις θρησκείες που έχουν αναπτυγμένο δογματικό και τελετουργικό σκέλος, ευρεία συχνά συμμετοχή του κόσμου στις θρησκευτικές τελετουργίες, κατά κανόνα όμως αυτή γίνεται υπό τους όρους και τις προϋποθέσεις της «λαϊκής θρησκευτικότητας». Με άλλα λόγια, συνήθως οι πιστοί έχουν δημιουργήσει μια δικής τους κατασκευής τελετουργική πραγματικότητα, στην οποία συμμετέχουν και δια της οποίας προσλαμβάνουν και ερμηνεύουν -συχνά κατά το δοκούν- όσα η θρησκεία τους παραδέχεται και προβάλλει.

Το διαπιστώνει κανείς αυτό και στα καθ’ ημάς εύκολα, παρατηρώντας για παράδειγμα τις αντιστάσεις που οι κάθε είδους λαϊκές δεισιδαιμονίες, οι οποίες έχουν παρεισφρήσει στην παραδοσιακή θρησκευτική καθημερινότητα, παρουσιάζουν όταν κάποιος ιερέας δοκιμάσει να τις ξεριζώσει. Το φαινόμενο των διαφωνιών και των αντιπαραθέσεων ανάμεσα στον ιερέα που επιμένει σε αυτό που η Εκκλησία διδάσκει και στους πιστούς που εμμένουν σε όσα κακώς κείμενα διδάχθηκαν από τους γονείς και τους προγόνους τους, στα πλαίσια μιας κακώς -από την εκκλησιαστική οπτική- νοούμενης ευσέβειας, είναι συχνό και επαναλαμβανόμενο. Η ρητορική που θέλει όσα μάθαμε από τους γονείς μας να είναι σωστά, έστω κι αν αυτά είναι καταφανώς αντίθετα με την πρακτική διδασκαλία της Εκκλησίας, είναι συνήθης, καθώς αποδίδει στους ιερείς που επιμένουν σε όσα πρέπει να διδάξουν, είτε άγνοια, είτε κακόβουλες προθέσεις δήθεν αλλοίωσης της τοπικής παράδοσης.

Στην πραγματικότητα, πίσω από παρόμοιες αντιστάσεις, που συχνότατα συναποτελούν αυτό που χαρακτηρίζουμε στη θρησκευτική λαογραφία ως «λαϊκή θρησκευτικότητα», κρύβονται εγωϊσμοί, άγνοιες, δεισιδαίμονες απόψεις και πρακτικές, καθώς και προσωπικές ή οικογενειακές στρατηγικές προσπορισμού κοινωνικού κύρους μέσω της Εκκλησίας και της εκκλησιαστικής ζωής, όπως λ.χ. συμβαίνει με την εμμονή στην προσφορά αρτύσιμων εδεσμάτων σε πανηγύρεις αγίων που συμπίπτουν με νηστήσιμες μέρες. Υποκρύπτεται η πάγια και παλαιά τάση του Ελληνα να βρει την κοινωνική καταξίωση μέσα στον χώρο της ενορίας, που παραδοσιακά ταυτιζόταν με τον συμβολικό χώρο της κοινότητας, ακολουθώντας όχι τις εκκλησιαστικές, αλλά τις δικές του αρχές και επιλογές.

Αυτή η αντίθεση είναι που κυριαρχεί στη λαϊκή θρησκευτικότητα. Την αντίθεση αυτή δοκίμασε από τους πρώτους κιόλας αιώνες να αναστρέψει η Εκκλησία και με την ακύρωσή της ασχολήθηκαν πλείστοι όσοι Πατέρες στο πέρασμα των αιώνων, μέχρι και την εποχή μας σχεδόν, αλλά επί ματαίω. Ο λαϊκός άνθρωπος κατά κανόνα επιθυμεί να φέρει την εκκλησιαστική ζωή στα μέτρα του και όταν επιχειρείται από την Εκκλησία το αντίστροφο -όπως και είναι σωστό αφού σκοπός της εκκλησιαστικής ζωής και της ενοριακής δράσης είναι να γίνει ο κόσμος Εκκλησία και όχι η Εκκλησία κόσμος- αντιδρά, αντιπαρατάσσεται και συχνότατα απέχει ή αυθαιρετεί, πιστεύοντας μάλιστα ότι κάνει το σωστό. Και όλα αυτά γίνονται εν ονόματι της «παράδοσης» την οποία οι άνθρωποι επικαλούνται, μιας έννοιας για τους πολλούς θολής και απροσδιόριστης που μάλλον συνδέεται με τα όποια βιώματα των παιδικών τους χρόνων, παρά με την ουσία της έννοιας και της πρακτικής της πραγματικής παραδοσιακής ζωής.

Τα φαινόμενα αυτά γίνονται βεβαίως συχνότερα στις μέρες μας, αφού διάφοροι παράγοντες, με πρώτιστο εκείνον της τεχνολογικής εξέλιξης και της συνακόλουθης διευκόλυνσης στη διάχυση των όποιων πληροφοριών, οδηγούν στην όλο και μεγαλύτερη εκδήλωση φαινομένων απείθειας και πνευματικής αποστασίας. Και βέβαια τα φαινόμενα αυτά, που κατά βάση τα μελετά ο κλάδος της θρησκευτικής λαογραφίας, πρέπει να είναι γνωστά στους ιερείς μας, οι οποίοι καλούνται μέσα στο περιβάλλον αυτό να ασκήσουν το πνευματικό και ποιμαντικό τους έργο.

Ενα έργο, στον σχεδιασμό και την πραγματοποίηση του οποίου δεν πρέπει να παραβλέπουν την έννοια και την ουσία της λαϊκής θρησκευτικότητας, αλλιώς είναι καταδικασμένο να αποτελεί προνομιακό πεδίο των λίγων ευσεβών και υποψιασμένων και όχι όχημα σωτηρίας των πολλών, των «εν γνώσει ή εν αγνοία» παρακουόντων.

Εφημερίδα «Κιβωτός της Ορθοδοξίας»

Γίνετε συνοδοιπόροι μας στην γνώση και την ενημέρωση. Στείλτε στο info@poimin.gr άρθρα, φωτογραφίες, βίντεο ή κάτι που πιστεύετε ότι αξίζει να μοιραστείτε τόσο με εμάς όσο και με τους αναγνώστες μας.

Πρόσφατα Άρθρα

Μνημόσυνο υπέρ αναπαύσεως της ψυχής του Εθνεγέρτη Αρχιεπισκόπου Ευβοίας Νεοφύτου Αδάμ

Την Πέμπτη 21 Ιανουαρίου 2021 το πρωί, τιμήθηκε, όπως κάθε χρόνο, η εορτή του Αγίου μάρτυρος Νεοφύτου στον Ενοριακό Ι. Ναό Εισοδίων της Θεοτόκου...

Εις μνήμην κυρού Νικολάου Μητροπολίτου πρώην Καρπενησίου

Του π. Ευαγγέλου Φεγγούλη Συμπληρώθηκαν στις 15 Ιανουαρίου 2021, δυο χρόνια από την κοίμηση του μακαριστού Μητροπολίτου Καρπενησίου κυρού Νικολάου. Ο σπουδαίος αυτός Ιεράρχης της Ελλαδικής...

Συναξάρι 22ας Ἰανουαρίου

Μητροπολίτου Φαναρίου Ἀγαθαγγέλου Γενικοῦ Διευθυντοῦ Ἀποστολικῆς Διακονίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος   † Μνήμη τοῦ ἁγίου ἀποστόλου Τιμοθέου, μαθητοῦ τοῦ ἁγίου ἀποστόλου Παύλου. Σύμφωνα μέ τίς πληροφορίες πού μᾶς...

Ο Φθιώτιδος Συμεών κοντά σε εορτάζοντες Ιερείς της Μητροπόλεως

Για άλλη μια φορά βρέθηκε κοντά σε εορτάζοντες Ιερείς της Μητροπόλεως μας ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Φθιώτιδος κ. Συμεών το διήμερο 20 & 21 Ιανουαρίου,...

Η Πανήγυρις της Παναγίας Παραμυθίας στην Ι. Μητρόπολη Κορίνθου

Εορτάστηκε κι εφέτος στην Ιερά Μητρόπολη Κορίνθου η Ι. Πανήγυρις της Παναγίας της Παραμυθίας, το ακριβές αντίγραφο της θαυματουργού Εικόνος της Oποίας βρίσκεται στο...

Από τη Μονή Σταυροβουνίου στις ουράνιες Μονές του Παραδείσου

Ο Καθηγούμενος της Ιεράς Μονής Σταυροβουνίου, Αρχιμανδρίτης Αθανάσιος, πλήρης ημερών (1925-2021) μετέστη στις ουράνιες Μονές του Παραδείσου. Από τα δεκαπέντε του χρόνια προσήλθε στη...

Τέτοιες θεάρεστες πράξεις είναι ευλογία Θεού και ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον

Στις 21 του Ιουλίου του 2020 η Ουγγρική Κυβέρνηση διαμέσου της Αυτοδιοικήσεως ων Ελλήνων της Ουγγαρίας και γνωρίζοντας τα δεινά και τις καταστροφές που...

Μητροπολίτης Γαλλίας: “Η ειρηνική συνύπαρξη δεν απαιτεί κοινή πίστη”

Η Ορθόδοξος Εκκλησία συμμετέχει εδώ και αρκετές δεκαετίες στον Διαθρησκειακό Διάλογο με πνεύμα ειρήνης, αλληλεγγύης και σεβασμού προς όλες τις θρησκευτικές παραδόσεις. Αυτό είναι...

Τιμήθηκε στην Άρτα ο βλαστός της Άγιος Μάξιμος ο Γραικός

Την Πέμπτη 21 Ιανουαρίου 2021, το πρωΐ, στον εν Άρτη πανηγυρίζοντα Ιερό Ναό του Αγίου Μαξίμου του Γραικού, ελειτούργησε ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Άρτης κ....

Συγκλονιστική μαρτυρία μάγου: Την ημέρα των Θεοφάνειων λύνονται όλα τα μάγια!

Απόσπασμα συνέντευξης του Σπύρου Φιλιάνου, μετανοημένου μάγου στη δημοσιογράφο Βικτωρία Ντακουνάκη (1996): "Την ημέρα της εορτής των Θεοφανείων και 40 ημέρες μετά, λόγω του...

Πανηγυρικός Εσπερινός στην Άρτα για τον Άγιο Μάξιμο τον Γραικό

Την Τετάρτη 20 Ιανουαρίου 2021, το απόγευμα, στον πανηγυρίζοντα Ιερό Ναό του Αγίου Μαξίμου του Γραικού, ετελέσθη Μέγας Εσπερινός χοροστατούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Άρτης...

Επαναπατρισμός δύο εικόνων που είχαν κλαπεί από Μοναστήρι της Καρδίτσας

Δύο δεσποτικές εικόνες του Χριστού Παντοκράτορα και της Παναγίας Οδηγήτριας, των ετών 1735 και 1785 αντίστοιχα, παραδόθηκαν στις 19 Ιανουαρίου 2021 στην Πρεσβεία της...

Συναξάρι 21ης ᾿Ιανουαρίου

  Μητροπολίτου Φαναρίου Ἀγαθαγγέλου Γενικοῦ Διευθυντοῦ Ἀποστολικῆς Διακονίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος   † Μνήμη τοῦ ὁσίου πατρός ἡμῶν Μαξίμου τοῦ ῾Ομολογητοῦ. ῾Ο Ὅσιος Μάξιμος ὁ ῾Ομολογητής καταγόταν ἀπό ἐπιφανῆ...

Συναντήσεις Αρχιεπισκόπου

Ρεπορτάζ: Μάκης Αδαμόπουλος Φωτογραφίες: Χρήστος Μπόνης Ο Περιφερειάρχης Δυτικής Μακεδονίας κ. Γιώργος Κασαπίδης επισκέφθηκε σήμερα το πρωί τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερώνυμο. Ο...

Eίναι παρατηρημένο ότι μόνο ο Ορθόδοξος Αγιασμός διατηρείται χωρίς να χαλάει

«Είναι γνωστό ότι ο Αγιασμός έχει πολύ ισχυρή και σταθερή δομή. Αυτό το νερό μπορεί να μεταβιβάσει τις ιδιότητές του. Πάρτε μόνο 10 γραμμάρια...