«αἰτία τῶν δεινῶν εἶναι ἡ ἀποστασία ἀπό τό Θεό. «Φάρμακο» γιά τήν σωτηρία εἶναι ἡ μετάνοια»
«Ἄκου ἕνα βιβλίο»
μέ τόν ἀρχιμανδρίτη Ἰάκωβο Κανάκη
Ὁ Βαρούχ εἶναι προφήτης τοῦ Θεοῦ καί πράγματι εὐλογημένος, ὅπως δηλώνει καί τό ὄνομά του, ἀφοῦ ὑπηρέτησε τό ἔργο Του, ἀλλά καί γιά τόν ἄλλο λόγο, ὅτι μαθήτευσε κοντά στόν μεγάλο προφήτη Ἰερεμία.
Βιογραφικά στοιχεῖα γιά τόν Βαρούχ βρίσκουμε στό βιβλίο τοῦ Ἰερεμία. Σέ αὐτό διαβάζουμε ὅτι ἦταν γιός τοῦ Νηρίου (Ἰερ.39, 12) καί ἀδελφός τοῦ Σαραίου (ἐργαζόταν στήν αὐλή τοῦ Σεδεκία) (Ἰερ.28, 59). Ἡ ζωή του σχετίζεται ἄμεσα μέ τόν Ἰερεμία, ἀφοῦ ἀναφέρεται ὅτι κατέγραψε τίς προφητεῖες του (Ἰερ.40), διώχθηκε μαζί του (Ἰερ.43, 26) καί βρέθηκαν μαζί πάλι στή Μασσηφά μετά τήν καταστροφή τῆς Ἰερουσαλήμ. Τό ἴδιο θά γίνει καί ἀργότερα στήν Αἴγυπτο μετά τήν δολοφονία τοῦ Γοδολίου (Ἰερ.50, 6). Τό σημαντικό εἶναι ὅτι εἶναι γραμματέας του Ἰερεμία καί ἔτσι θά καταγράψει τούς σπουδαίους προφητικούς του λόγους.
Τό βιβλίο εἶναι μικρό σέ ἔκταση ἀφοῦ περιλαμβάνει μόνο πέντε κεφάλαια. Ὁ Προφήτης συνέγραψε τό βιβλίο στήν Βαβυλώνα τό πέμπτο ἔτος μετά τήν καταστροφή τῆς Ἰερουσαλήμ. Τό ἀνέγνωσε δέ ἐνώπιον τοῦ λαοῦ καί τοῦ βασιλιά Ἰεχονία (581 π.Χ.). Αὐτό μᾶς φανερώνει μιά «τακτική» κατά τήν ὁποία τά ἱερά κείμενα ἀποτελοῦσαν τά ἀναγνώσματα τῆς λατρείας καί τῶν συνάξεων τῶν πιστῶν. Γίνεται ἡ ἀνάγνωσή τους στόν λαό καί αὐτό φαίνεται νά ἐπηρεάζει τούς ἀκροατές. Θά τό δοῦμε νά συμβαίνει καί μέ τίς Ἐπιστολές τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, ὅπου καί αὐτές διαβάζονται στήν σύναξη τῶν πιστῶν. Τό ἴδιο ἔτος ὁ Βαρούχ πορεύτηκε στήν Ἰερουσαλήμ προκειμένου νά μεταφέρει τήν συνδρομή «ἐξ ἐράνων πρός τούς ἐν Ἰουδαίᾳ ὑπολειφθέντες ἀδελφούς καί σκεύη τινά τοῦ ναοῦ ἀποδοθέντα».
Μιά σύντομη ἀναφορά στό περιεχόμενο τοῦ βιβλίου θά ἦταν ἡ ἀκόλουθη: Ἱστορική εἰσαγωγή (1, 1-14), Ἐξομολόγηση τῶν αἰχμάλωτων καί αἴτηση συγγνώμης (1, 15- 3,8), ὁ Ὕμνος πρός τήν σοφία (3,9-4,4), οἱ παραινετικές ὑποθῆκες καί ἡ προφητεία περί τῆς ἀποκατάστασης (4,5-5,9).
Οἱ ἐπί μέρους θεολογικές ἰδέες τοῦ βιβλίου ἀφοροῦν καταρχήν στό ὄνομα καί στίς ἰδιότητες τοῦ Θεοῦ. Ὁ Θεός χαρακτηρίζεται Παντοδύναμος, Παντοκράτορας καί Παντογνώστης. Ἐπίσης Ἅγιος, Σωτήρας καί Αἰώνιος καί μαζί Του δέν μπορεῖ νά συγκριθεῖ κανένας ἄλλος (ἐννοεῖται θεός τῶν εἰδωλολατρῶν).
Ἄλλη ἔννοια πού συναντᾶμε στό βιβλίο εἶναι ἡ ἀναφορά στόν Ἰσραήλ. Μπορεῖ κάποιοι νά διαφωνοῦν, ἀλλά εἶναι γεγονός ὅτι ὁ λαός αὐτός ὑπῆρξε ὁ περιούσιος λαός τοῦ Θεοῦ. Αὐτός ὅμως ὁ λαός δέν στάθηκε στό ὕψος τῶν περιστάσεων καί γιά τό λόγο αὐτό ἐξέπεσε τῆς τιμῆς αὐτῆς καί τῆς ἀποστολῆς. Ἔδειξε συχνά σημεῖα ἀπιστίας πρός τόν Θεό. Μέσα στήν ἱστορία του θά ζήσει ἀρκετές δυσκολίες, θά αἰχμαλωτιστεῖ καί θά ταπεινωθεῖ. Ὡστόσο, ὁ Θεός μέσω τῶν προφητῶν του θά τόν νουθετεῖ καί θά τόν προειδοποιεῖ γιά τά ἐρχόμενα δεινά. Κάποια στιγμή ὁ λαός θά μετανοήσει καί θά τόν ξαναζητήσει. Ὁ Θεός τότε ὡς οἰκτίρμων δέν θά ἀρνηθεῖ τήν ἔνδειξη μετάνοιας. Αὐτή ἡ ταλάντευση μεταξύ πίστης καί ἀπιστίας θά συνεχιστεῖ μέσα στήν ἱστορία καί μᾶλλον θά ἀκολουθήσει σέ αὐτήν τήν πορεία ὅλο τό ἀνθρώπινο γένος.
Ἄλλη ἰδέα τοῦ βιβλίου ἀφορᾶ στήν ἔννοια τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ. Ἡ πραγματική σοφία φαίνεται ξεκάθαρα στόν προφητικό λόγο ὅτι προέρχεται ἀπό τόν Θεό. Εἶναι ἡ ἄνωθεν σοφία, αὐτή πού φωτίζει τόν ἄνθρωπο, τόν μεταμορφώνει καί τόν ἀνυψώνει. Δίνεται δέ στούς δίκαιους ὡς χάρισμα.
Μιά συγκινητική εἰκόνα πού χρησιμοποιεῖ ὁ Βαρούχ γιά τήν Ἰερουσαλήμ εἶναι ὅταν τήν περιγράφει ὡς γυναίκα, ὡς μητέρα πού θρηνεῖ γιά τά παιδιά της καί ἀναμένει μέ χαρά νά τά ξαναδεχθεῖ στήν ἀγκαλιά της. Ἀσφαλῶς ἐδῶ πρόκειται γιά μιά στιγμή τῆς ἰσραηλιτικῆς ἱστορίας, ἀφοῦ ὁ λαός βρίσκεται ἐξόριστος καί ἀναμένει ἡ πόλη-γυναίκα νά ἐπανέλθουν στήν ἱερή γῆ τῶν προγόνων τους.
Τέλος, ἕνα σημαντικό γεγονός γιά τήν χρήση τοῦ βιβλίου τοῦ Βαρούχ ἔχουμε ἀπό τίς Ἀποστολικές Διαταγές (5,20), ὅπου διαβάζουμε χαρακτηριστικά ὅτι τήν 10η τοῦ Γορπιαίου μηνός τῶν Ἰουδαίων, ἐπί Ναβουχοδονόσορος, γινόταν ἀνάμνηση τῆς καταστροφῆς τῶν Ἰεροσολύμων στήν ὁποία διάβαζαν τούς Θρήνους τοῦ Ἰερεμία καί τό βιβλίο τοῦ Βαρούχ μέχρι καί τόν 3ο αἰώνα μ.Χ.
