ΛΑΜΠΡΟΥ Κ. ΣΚΟΝΤΖΟΥ Θεολόγου – Καθηγητού

Η ορθόδοξη υμνολογία αποτελεί ένα κορυφαίο κεφάλαιο στον παγκόσμιο πολιτισμό. Είναι  η αδιάκοπη συνέχεια της ανεπανάληπτης αρχαιοελληνικής ποίησης, καθότι, όπως έχουμε τονίσει επανειλημμένα, ο αρχαιοελληνικός πολιτισμός διασώθηκε και αναπτύχθηκε μέσα στο Χριστιανισμό. Η ορθόδοξη εκκλησιαστική ποίηση, ως  ύψιστη καλλιτεχνική έκφραση, κατέστη τα τελευταία χρόνια αντικείμενο μελέτης και θαυμασμού πολλών ξένων ετεροδόξων μελετητών.

Ένα από τα σπουδαιότερα δείγματα της εκκλησιαστικής μας ποίησης είναι και ο λαοφιλής Ακάθιστος Ύμνος, ο οποίος ψάλλεται όπως είναι γνωστό, τμηματικά, κάθε Παρασκευή βράδυ  στις τέσσερις πρώτες εβδομάδες της Μ. Τεσσαρακοστής και ολόκληρος το βράδυ της Παρασκευής της Ε΄ εβδομάδος των Νηστειών. Η αγάπη δε του πιστού λαού για την ακολουθία των Χαιρετισμών και του Ακαθίστου Ύμνου είναι τόσο μεγάλη ώστε κατακλύζει ασφυκτικά τους ναούς αυτές τις ημέρες.

Ο Ακάθιστος Ύμνος ανήκει στην υμνολογική κατηγορία των κοντακίων, των υπέροχων εκείνων ύμνων που μεσουράνησαν από τον ΣΤ΄ έως τον Η΄ αιώνα στο Βυζάντιο. Ο ύμνος αυτός, όπως και όλα τα κοντάκια με τη σταθερή μορφή, αποτελείται από το προοίμιο, το οποίο είναι ένα τροπάριο εισαγωγικό και περιληπτικό του όλου ύμνου, το γνωστό μας «Τη υπερμάχω…» και ακολουθούν 24 στροφές (οι οίκοι), έχοντας ακροστιχίδα τα γράμματα της αλφαβήτου και ακροτελεύτιο, οι μεν δώδεκα περιττοί οίκοι το «Χαίρε νύμφη ανύμφευτε» και οι υπόλοιποι δώδεκα ζυγοί το «αλληλούια». Οι στίχοι των οίκων είναι αντίστοιχα ισοσύλλαβοι και ομότονοι έτσι ώστε η ισοσυλλαβία και η ομοτονία των αντιστοίχων στίχων των οίκων να δημιουργεί αξιόλογη ρυθμική τάξη.

Ο ποιητής του θαυμαστού αυτού ποιήματος μας είναι άγνωστος, καθώς και ο χρόνος σύνθεσής του. Μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε. Κάποιοι δέχονται ως ποιητή τον Ρωμανό τον Μελωδό (6ος αιώνας), άλλοι τον πατριάρχη Σέργιο (7ος αιώνας), άλλοι τον Γεώργιο Πισίδη (7ος αιώνας), κάποιοι άλλοι τον πατριάρχη Γερμανό Α΄ (8ος αιώνας), τον ιερό Φώτιο (9ος αιώνας), την Κασσιανή (9ος αιώνας) κ.α.

Πρόβλημα επίσης είναι και η αφορμή σύνθεσης του Ακαθίστου Ύμνου. Οι ερευνητές παίρνοντας αφορμή από το υπέροχο προοίμιο «Τη υπερμάχω στρατηγώ…» και εστιάζοντας στην φράση «Ως λυτρωθείσα των δεινών ευχαριστήρια αναγράφω σοι η πόλις σου Θεοτόκε» επιχειρούν να προσδιορίσουν το πολεμικό γεγονός από το οποίο σώθηκε η Κωνσταντινούπολη, χάρη στην θαυματουργική επέμβαση της Θεομήτορος. Έτσι κάποιοι μιλούν για την στάση του νίκα (534), άλλοι για την επιδρομή των Αβάρων επί Μαυρικίου και επί Ηρακλείου (626), ή των Αράβων επί Κωνσταντίνου Δ΄του Πωγωνάτου (7ος αιώνας) και την εποχή του  Λέοντος Γ ΄του Ισαύρου (8ος αιώνας). Οι πιο πολλοί συγκλίνουν στην άποψη ότι ο Ακάθιστος Ύμνος συντέθηκε γύρω στον 6ο αιώνα ανεξάρτητα από κάποιο ιστορικό γεγονός με μοναδικό σκοπό να εξυμνηθεί το ιερό πρόσωπο της Θεοτόκου και κατά κύριο λόγο ο Ευαγγελισμός Της.

Την άποψη αυτή ενισχύει το γεγονός ότι το αρχικό προοίμιο του ύμνου ήταν άλλο, το «Το μυστικώς προσταχθέν λαβών εν γνώσει…», το οποίο έχει σχέση με το περιεχόμενο της εορτής του Ευαγγελισμού. Είναι όμως πολύ πιθανό, όπως βεβαιώνει και η παράδοση, το έτος 626, επί Ηρακλείου, χάρη στη θαυματουργική επέμβαση της Θεοτόκου για τη σωτηρία της Βασιλεύουσας από τους Αβάρους, να συντέθηκε άλλο επίκαιρο προοίμιο,  το «Τη υπερμάχω στρατηγώ τα νικητήρια…» από τον πατριάρχη Σέργιο, για να ταιριάζει στην περίσταση. Ο προϋπάρχων θαυμαστός ύμνος μαζί με το νέο προοίμιο, το οποίο επεκράτησε τελικά, ψάλθηκε από τον ευσεβή λαό της Πόλης  ως ευχαριστήρια ολονύκτια ωδή στην Υπέρμαχο Στρατηγό. Ονομάστηκε δε Ακάθιστος, διότι, σε ένδειξη σεβασμού, κλήρος και λαός, έψαλλαν όρθιοι τον επινίκιο αυτόν ύμνο στη Θεοτόκο.

Ανεξάρτητα από τα προβλήματα αυτά, η καλλιέπεια του Ακαθίστου Ύμνου είναι πραγματικά θαυμαστή. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι είναι η σπουδαιότερη υμνολογική σύνθεση της Εκκλησίας μας και ένα κορυφαίο ποίημα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Πραγματικά, τα εκφραστικά και αισθητικά στοιχεία του είναι πάμπολλα. Εξαιρετική εντύπωση προκαλούν οι παρομοιώσεις, οι ζωηρές εικόνες από την καθημερινή ζωή, το φυτικό και ζωικό βασίλειο, οι αντιθέσεις, τα αφηρημένα ουσιαστικά, τα οποία έπλεξε αριστοτεχνικά ο ποιητής σε κάθε στίχο.

Ως περιεχόμενο του ύμνου περιλαμβάνεται ο Ευαγγελισμός, η επίσκεψη της Θεοτόκου στην Ελισάβετ, οι αμφιβολίες του μνήστορος Ιωσήφ, η προσκύνηση του Θείου Βρέφους από τους Μάγους της Ανατολής, η Υπαπαντή, η φυγή στην Αίγυπτο, το όλο μυστήριο της σαρκώσεως του Θεού Λόγου και η εν Αυτώ σωτηρία του ανθρωπίνου γένους. Μέσα από τη θαυμάσια ποιητική πλοκή προβάλλει το ιερότατο πρόσωπο της Θεομήτορος ως η αγνότερη, καθαρότερη και αγιότερη ανθρώπινη ύπαρξη, ο Οποία αξιώθηκε να γίνει το τίμιο και καθαρό δοχείο της θεότητας. Αξιώθηκε Αυτή να γίνει η καθέδρα του Βασιλέως και η νοητή κλίμαξ, η οποία ένωσε τη γη με τον ουρανό, τον άνθρωπο με το Θεό. Εξαίρεται επίσης με έμφαση η συμβολή της Θεοτόκου στο έργο της σωτηρίας του ανθρωπίνου γένους, η οποία χαρακτηρίζεται ως αναντικατάστατη.

Ο υπέροχος αυτός ύμνος, με την ανεπανάληπτη ποιητική του αξία, ενέπνευσε κατά καιρούς πληθώρα καλλιτεχνών. Μεγάλοι ζωγράφοι ιστόρισαν με το χρωστήρα τους ατόφιες σκηνές του Ακαθίστου Ύμνου. Μεγάλοι ποιητές χρησιμοποίησαν αυτολεξεί φράσεις του θεσπεσίου ύμνου και δανείστηκαν από αυτόν καλολογικά στοιχεία (Παλαμάς, Σικελιανός, Ελύτης). Σπουδαίοι ρήτορες δεν παραλείπουν να χρησιμοποιούν φραστικά σχήματα του Ακαθίστου Ύμνου στους λόγους τους. Επίσης η επίδραση του θαυμαστού ύμνου  στον απλό λαό υπήρξε τεράστια. Δεν είναι λίγες οι φράσεις που χρησιμοποιούνται με σημασία στον καθημερινό λόγο, παρμένες από το θεσπέσιο λειμωνάριο αυτού του ποιήματος, π.χ. «χαίρε βάθος δυσθεώρητον».

Οι ακολουθίες των Χαιρετισμών και του Ακαθίστου γίνονται ευκαιρία για τους πιστούς να κατακλείσουν τους ναούς. Σπεύδουν να ακούσουν τον υπέροχο ύμνο και να σιγοψάλλουν το «Χαίρε Νύμφη ανύμφευτε» στην Μεγάλη Μητέρα του κόσμου, το καταφύγιο κάθε πονεμένης ψυχής. Υπάρχουν πιστοί που έχουν αποστηθίσει ολόκληρο τον Ακάθιστο Ύμνο, τον οποίο ψάλλουν στην καθημερινή τους προσευχή, ως βάλσαμο ουράνιο και ύψιστη πνευματική τέρψη για τις ψυχές τους. Διότι μέσα από τους μελιστάλακτους στίχους του προβάλλει η γλυκιά μορφή της Παναγίας μας ως το αρχέτυπο της πραγματικής μητρικής αγάπης, της απύθμενης ευσπλαχνίας, της αείσκεπης προστασίας, της ταχείας βοηθείας. Γι’ αυτό το υπέροχο αυτό ποίημα είναι τόσο αγαπητό στο ορθόδοξο πλήρωμα!

Γίνετε συνοδοιπόροι μας στην γνώση και την ενημέρωση. Στείλτε στο info@poimin.gr άρθρα, φωτογραφίες, βίντεο ή κάτι που πιστεύετε ότι αξίζει να μοιραστείτε τόσο με εμάς όσο και με τους αναγνώστες μας.

Πρόσφατα Άρθρα

Δοξολογία για τον Προστάτη της Ελληνικής Αστυνομίας στη Σχολή Αξιωματικών

Kατόπιν προσκλήσεως του Αρχηγού της Ελληνικής Αστυνομίας Αντιστράτηγου Μιχαήλ Καραμαλάκη, ο Σεβ. Μητροπολίτης Νέας Ιωνίας, Φιλαδελφείας, Ηρακλείου και Χαλκηδόνος κ. Γαβριήλ μετέβη την Τετάρτη...

Φθιώτιδος: «Εκκλησία και Αυτοδιοίκηση στην διακονία των παιδιών μας»

Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Φθιώτιδος κ. Συμεών, ιδρυτής και Πρόεδρος του Ωδείου «ΓΕΡΜΑΝΟΣ ο ΜΕΛΩΔΟΣ» (ΦΕΚ 3781/τ.Β’/09.09.2020) της Ιεράς Μητροπόλεως Φθιώτιδος εγκαινίασε σήμερα ένα ακόμη...

«Αξίζει στον Κρήτης Ειρηναίο τέτοια μεταχείριση»;

Του Γιώργου Σαχίνη Αναμφίβολα ο Αρχιεπίσκοπος Κρήτης Ειρηναίος δεν είναι ένα τυχαίο πρόσωπο. Είναι τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια ο επικεφαλής ως Προκαθήμενος (και όχι ως...

Με κορονοϊό διαγνώσθηκε ο Μητροπολίτης Φωκίδος

Τα γραφεία της Ιεράς Μητροπόλεώς Φωκίδο θα παραμείνουν κλειστά έως 29 Οκτωβρίου 2021 λόγω Covid-19. Τόσον ο σεπτός Ποιμενάρχης Σεβασμιώτατος κ. Θεόκτιστος, όσον και αρκετοί...

Εκδημία Σεβ. Μητροπολίτου Διοσπόλεως κυρού Προτερίου

Το Παλαίφατο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής, μετά βαθυτάτης θλίψεως ανακοινώνει την πρός Κύριον εκδημίαν του Ιεράρχου του Αλεξανδρινού Θρόνου, Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Διοσπόλεως κυρού...

Από τη μαύρη Ήπειρο στην Λαμία για τα έτη πολλά στον Φθιώτιδος Συμεών

Τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη μας κ. Συμεών επισκέφθηκε στο γραφείο του στο Πνευματικό και Διοικητικό Κέντρο της Ιεράς Μητροπόλεως στη Λαμία ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Μουάνζα...

Αρχιερατικό Συλλείτουργο και Χειροτονία Διακόνου στον Αγ. Αρτέμιο Μυκόνου

Στον πάλαι ποτέ Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Αρτεμίου, Προστάτου και Πολιούχου Μυκόνου, τελέσθηκε σήμερα το πρωί Δισαρχιερατική Θεία Λειτουργία, προεξάρχοντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Σταγών...

Το ευχαριστώ του Φθιώτιδος Συμεών στην Ελληνική Αστυνομία

Τον προστάτη της Άγιο Μεγαλομάρτυρα Αρτέμιο εόρτασε το Σώμα της Ελληνικής Αστυνομίας στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό Ευαγγελισμού της Θεοτόκου Λαμίας με Επίσημη Δοξολογία, χοροστατούντος...

Ο χριστιανός καλείται να αναμετράτε καθημερινά με το εγώ και να ανασταίνει συνεχώς το εμείς

Με Ιερά Αγρυπνία στον Ιερό Ναό του Αγίου Αθανασίου Γαλανέικων Λαμίας συνεχίστηκε ο 1ος Παμφθιωτικός Εορτασμός του Αγίου Λουκά υπό τον διακριτικό τίτλο: «Λιτανεύοντας τον...

Εξελέγη νέα Ηγουμένη στο Ι. Ησυχαστήριο «Ο ΤΙΜΙΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ» Μαψού

Η Αποστολική Ι. Μητρόπολή μας αγγέλλει την κατόπιν εκλογών ανάδειξη νέας Ηγουμένης στο Ι. Ησυχαστήριο «Ο ΤΙΜΙΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ» Μαψού σε διαδοχή της μακαριστής Γερόντισσας...

Με Δοξολογία στον ιστορικό ναό των Γιαννιτσών εορτάστηκαν τα Ελευθέρια

Την Τετάρτη 20 Οκτωβρίου 2021 στον ιστορικό Ιερό Ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου Γιαννιτσών (Μητρόπολη), όπου το 1912 τελέσθηκε η πρώτη Δοξολογία για την απελευθέρωση...

Διανομή δεμάτων από την ΑΠΟΣΤΟΛΗ και τον ΜΑΣΟΥΤΗ

Η Ιερά Μητρόπολις Αλεξανδρουπόλεως ανακοινώνει ότι σε συνεργασία με τον Φιλανθρωπικό Οργανισμό «ΑΠΟΣΤΟΛΗ» της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών και τα Supermarkets «ΜΑΣΟΥΤΗΣ» διένειμαν κατά την...

Η εορτή του Αγίου Αρτεμίου και του Οσίου Γερασίμου του εν Κεφαλληνίας στην Ι.Μ. Παραμυθίας

Την Τετάρτη 20 Οκτωβρίου 2021, με λαμπρότητα εορτάστηκε η μνήμη του Αγίου ενδόξου μεγαλομάρτυρος Αρτεμίου. Στον Ιερό Ναό Ευαγγελισμού της Θεοτόκου Ηγουμενίτσας τελέσθηκε Όρθρος και Αρχιερατική Θεία...

Ομιλία του Μητροπολίτου Δημητριάδος Ιγνατίου στην Πύλο για την Ναυμαχία του Ναυαρίνου

Στις εκδηλώσεις για την 194η επέτειο από την Ναυμαχία του Ναυαρίνου, που διοργανώνουν η Περιφέρεια Πελοποννήσου και ο Δήμος Πύλου – Νέστορος και τελούν υπό...

Δοξολογία στην Μητρόπολη Άρτης, για τον Άγιο Αρτέμιο προστάτη της Αστυνομίας

Την Τετάρτη 20 Οκτωβρίου 2021, το πρωΐ, ετελέσθη, προεξάρχοντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Άρτης, η καθιερωμένη Δοξολογία, επί τη Μνήμη του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Αρτεμίου, προστάτου...