του Αρχιμ. Γρηγορίου Κωνσταντίνου, Δρ. Θεολογίας
α) Ἡ ἀντιμετώπιση ἐκ τῆς Ἐκκλησίας
Στίς παλαιότερες αἱρέσεις εἴχαμε νά ἀσχοληθοῦμε μέ δογματικές πλάνες, πού στοίχιζαν ἀναμφίβολα μέ ἐπιπτώσεις στήν πνευματική ζωή. Παρ’ ὅλα αὐτά ὅμως γνωρίζαμε τήν ταυτότητά τους, αἱρετικές ὁμάδες δέν ἀπέκρυπταν τό πραγματικό τους πρόσωπο. Σήμερα, ὅμως, δυστυχῶς οἱ νεοφανεῖς αἱρέσεις δέν παρουσιάζονται μέ τήν πραγματική τους ταυτότητα ἀλλά μέ προσωπεῖα1. Καί πράγματι τό φαινόμενο τῆς Νέας Ἐποχῆς ποῦ δρᾶ στίς ἡμέρες μας, εἶναι πολύ δύσκολο ὁ ἀναγνώστης νά ὁρίσει τήν ἔκταση καί τά σημεῖα του, καθότι κινεῖται ἐλεύθερα ἔχοντας εὐέλικτο καί ἀποπροσανατολιστικό πεδίο, μιλώντας π. χ. μεταξύ τῶν ἄλλων γιά τήν οἰκολογία, γυναικεία δικαιώματα, ἰσότητα κ. ἄ.2.
Εἶναι ἀκόμη ὕπουλο τό κίνημα αὐτό καθότι δέν στοχεύει ἀπ’ εὐθείας στό κακό ἀλλά ὁδεύει πέριξ αὐτοῦ. Ἐνῶ στούς ἀρχαίους χρόνους οἱ διάφορες αἱρέσεις ρίχνονταν ἀπροκάλυπτα κατά τοῦ Χριστιανισμοῦ, μέ τήν Νέα Ἐποχή δέν συμβαίνει ἔτσι. Ἕνα κοινό ὡστόσο ὑπάρχει· ἀμφότερα εἶχαν ὡς κύριο σκοπό τους τῆς ἐξάλειψη τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ –τῆς Ὀρθοδόξου διδασκαλίας δηλαδή– καί δευτερευόντως τό ὑπόλοιπο διαβρωτικό κοινωνικό ἔργο. Ὑπάρχουν φυλλάδια ἤ ἐκδόσεις τῶν αἱρέσεων, πού ὑβρίζουν ἤ λοιδοροῦν τρίτους καί κυρίως τήν Ὀρθόδοξο Χριστιανική διδασκαλία. Στά ἔντυπα αὐτά ὑπάρχουν βαρύτατες ὕβρεις ἐναντίον τῆς Ὀρθοδόξου Χριστιανικῆς Ἐκκλησίας3, χαρακτηριστικά ἡ Ἀλίκη Α. Μπέιλυ ἀναφέρεται: «Αἱ Ἐκκλησίαι τῆς Δύσεως ἐπίσης, χρειάζονται καί αὖται ν’ ἀντιληφθοῦν ὅτι, κατά βάσιν, δέν ὑπάρχει εἰμή μία καί μόνη Ἐκκλησία, πλήν δέν εἶναι ἀνάγκη ἡ μία αὐτή Ἐκκλησία νά εἶναι ὁ ὀρθόδοξος Χριστιανικός θεσμός ὁ Θεός ἐργάζεται κατά τρόπους πολλούς, διά πολλῶν πίστεων καί διά πολλῶν θρησκευμάτων διά τῆς ἑνώσεώς των θ’ ἀποκαλυφθῆ ἡ πληρότης τῆς ἀληθείας. Αὐτός εἶναι ἕνας ἀπό τούς λόγους πού ἐπιβάλλουν τήν ἐξάλειψιν τῶν ἐπουσιωδῶν διδασκαλιῶν καί, μέ τήν ὑπογράμμισιν ἐκείνων πού ἐνισχύουν τήν ἑνότητά των, θ’ ἀποκαλυφθῆ ἡ πληρότης τῆς ἀληθείας. Αὐτό ἀκριβῶς θά κάμη ἡ νέα παγκόσμιος θρησκεία καί ἡ ἐπιτέλεσις αὐτοῦ τοῦ ἔργου θά προχώρηση γρήγορα μέ τήν ἐπανεμφάνισιν τοῦ Χριστοῦ».
Στόχος λοιπόν πιά τῆς Νέας Ἐποχῆς, μέ ἄλλα λόγια, δέν εἶναι νά ἀδειάσουν οἱ χριστιανικοί Ναοί, ἀλλά νά γεμίσουν μέ ἀνθρώπους πού θά ἔχουν ἀλλοιωμένο φρόνημα! Παραλλήλως, διοχετεύονται μέσω τῆς διαφημίσεως τέτοια πρότυπα πού τείνουν νά μεταβάλουν τόν ἄνθρωπο σέ ἕνα ὄν τοῦ ὁποίου ἡ ζωή καί ἡ κίνηση θά περιορίζεται μεταξύ δύο συσκευῶν τῆς τηλεοράσεως καί τοῦ ψυγείου. Κατ’ αὐτόν τόν τρόπον ἐλέγχεται καί κατευθύνεται ὅλος ὁ κόσμος! Ὁ λαός τοῦ Θεοῦ καί σύνολη ἡ ἀνθρώπινη κοινωνία ὁδηγεῖται στήν σύγχυση καί τέλος στήν παραίτηση ἀπό κάθε καλό ἀγώνα. Ὁ μακαριστός Πατήρ Σεραφείμ Ρόουζ γράφει εὔγλωττα ἐπ’ αὐτοῦ: «Μήπως βαριό-μαστε τή ζωή καί λαχταροῦμε τήν ἀνάπαυση καί καταριόμαστε ἐλαφρῶς τόν κόσμο καί ὅποιον τέλος πάντων μας ἔφερε σ’ αὐτόν4;».
Ἐπίσης ἡ Ἀλίκη Α. Μπέιλυ συμπληρώνει ἀποδεικνύοντας τά προαναφερόμενα: «Ὁ ἔμπρακτος σκοπός πού πρέπει νά διατηροῦν πάντοτε στό μυαλό καί τήν καρδιά τους ὅλοι ὅσοι ἀγαποῦν τούς συνανθρώπους τους καί ὑπηρετοῦν τήν Πνευματική Ἱεραρχία {Πνευματική Ἱεραρχία εἶναι μία ἄλλη ὀνομασία γιά τούς Διδασκάλους τῆς Σοφίας, μία ὁμάδα τελείων πεφωτισμένων ἀτόμων πού λέγεται ὅτι κατοικοῦν σέ ἀπόμακρες ἐρήμους καί βουνοστοιχίες τοῦ κόσμου. Οἱ ὑπάρχουσες περιγραφές τούς φέρουν νά ἐργάζονται κυρίως ἐσωτερικά—καθοδηγώντας καί ἐπιβλέποντας τήν ἀνθρώπινη ἐξέλιξη, καί μέ τό νά διοχετεύουν ἰδέες καί ἐνέργεια στόν κόσμο μέσω μιᾶς ἀπόκρυφης ἐπιστήμης, τήν ὁποία ἔχουν κατακτήσει στή διάρκεια τῶν αἰώνων}, εἶναι ἡ ἥττα τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ… Ὁ πνευματικός σας σκοπός εἶναι ἡ καθιέρωση τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ. Ένα ἀπό τά πρῶτα βήματα πρός αὐτή τήν κατεύθυνση εἶναι ἡ προετοιμασία τῶν ἀνθρώπων γιά τήν ἀποδοχή τῆς ἐπικείμενης ἐπανεμφάνισης τοῦ Χριστοῦ. Πρέπει νά πεῖτε στούς ἀνθρώπους ὁπουδήποτε, ὅτι οἱ Διδάσκαλοι καί οἱ μαθητές τους ἐργάζονται δραστήρια γιά νά φέρουν τάξη ἀπό τό χάος. Πρέπει νά τούς πεῖτε ὅτι ὑπάρχει Θεϊκό Σχέδιο καί ὅτι τίποτα δέν μπορεῖ νά σταματήσει τήν πραγματοποίηση αὐτοῦ τοῦ Σχεδίου. Πρέπει νά πεῖτε στούς ἀνθρώπους, ὅτι ἡ Πνευματική Ἱεραρχία ὑπάρχει καί ὅτι ἔχει ὑπάρξει γιά χιλιάδες χρόνια καί ἀποτελεῖ τήν ἔκφραση τῆς συμπυκνωμένης σοφίας τῶν αἰώνων. Πάνω ἀπ’ ὅλα, πρέπει νά τούς πεῖτε ὅτι ὁ Θεός εἶναι ἀγάπη, ὅτι ἡ Ἱεραρχία εἶναι ἀγάπη καί ὅτι ὁ Χριστός ἐπιστρέφει ἀπό ἀγάπη γιά τόν ἄνθρωπο»5.
Ἡ ἀντιμετώπιση τῶν προβλημάτων πού δημιουργεῖ ἡ «Νέα Ἐποχή» ἀπομένει στήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, καθότι ὅπως εἴδαμε ὁ θεσμός τῶν κυβερνήσεων ἔχει πειραχτεῖ σοβαρά καί ὑπηρετεῖ πολλάκις, ἄν καί ἀσυνειδήτως, τούς στόχους τῆς κινήσεως. Ἄλλωστε, οἱ αἱρέσεις πού ὑπάρχουν σήμερα, δροῦν καί μᾶς ταλαιπωροῦν, ἁπλῶς καί μόνον διότι τά διάφορα κράτη δέν ἐπεμβαίνουν στά ἐσωτερικά τους καί δέν τίς ὑποχρεώνουν νά ὀργανωθοῦν δημοκρατικά6.
Τό διαβρωτικό φαινόμενο τῶν αἱρέσεων ἔχει ἀποτελέσει ἀφορμή, ὥστε κατά καιρούς νά συγκληθοῦν πολλά συνέδρια γιά τήν διερεύνηση καί καταπολέμησή τους. Μάλιστα στήν νῆσο Κύπρο καί ὄχι μόνο συγκλήθηκαν περί τίς ὀκτώ πανορθόδοξες συνδιασκέψεις περί θεμάτων αἱρέσεων καί παραθρησκείας.
Ἔχοντας ὁδηγό τά πρακτικά τῆς ὀγδόης Συνδιασκέψεως θά δοῦμε πῶς ἡ Ἐκκλησία μας ἀντιμετωπίζει τήν «Νέα Ἐποχή». Στήν κήρυξη τῆς ἐνάρξεως τῆς συνδιασκέψεως ὁ Μητροπολίτης Πάφου ἀνέφερε κάτι σημαντικό. Εἶπε: «Πολλοί ἰσχυρίζονται, ὅτι ἡ ἀντιμετώπιση τοῦ προβλήματος τῶν αἱρέσεων καί τῶν νέων θρησκευτικῶν κινημάτων εἶναι ὑπόθεση μόνο τῆς Ἐκκλησίας. Ὅμως, σύμφωνα μέ τίς ἐπίσης γνωματεύσεις ὑπευθύνων διευρωπαϊκῶν ὀργάνων, οἱ νεοφανεῖς αἱρέσεις παραβιάζουν τό ἄρθρο 9 τῆς συμβάσεως τῆς Ρώμης. Κατά συνέπεια ἡ ἀντιμετώπισή τους ὀφείλει νά εἶναι καί μέλημα τῆς Πολιτείας»7.
Λέει στήν εἰσήγησή του ὁ Μητροπολίτης Νικοπόλεως καί Πρεβέζης γιά τήν Νέα Ἐποχή «Πᾶνε τά παλιά. Ὅλα. Δέν θά μείνει τίποτε! Τό καράβι “πνίγεται”! Τρέξε νά σωθῆς! Σέ ὅ,τι βάρκα καί ξύλο βρίσκεις μπροστά σου!»8.
Καί σοῦ πετᾶνε τό σλόγκαν: «Οἱ θρησκεῖες εἶναι μορφές. Ἡ οὐσία εἶναι ὁ Θεός! Κανείς δέν τούς θέλει τούς τύπους! Οἱ τύποι “κουράζουν”. Οἱ νέοι τῆς κάθε ἐποχῆς ἀναζητοῦν τήν οὐσία, τήν ἀλήθεια, μέ ὅποιο τρόπο ἐκεῖνοι ξέρουν!»9. Σέ ἄλλο σημεῖο λέει «Ὁ άνθρωπος προχωρεί! Πάει μπροστά! Προοδεύει. Ἐξελίσσεται· Πρός τό καλύτερο».
Ἀξιοσημείωτη ἐπίσης εἶναι ἡ παρέμβαση τοῦ π. Παύλου Ἰωάννου, (νῦν Μητροπολίτου Σιατίστης), «Ἡ Ἐκκλησία δέν θεωρεῖ ἀπειλή αὐτή καθ’ ἐαυτή τήν ὕπαρξη τῶν ποικίλων παραθρησκευτικῶν ὁμάδων καί δέν φοβᾶται τήν διδαχή τους, ὑπό τήν προϋπόθεση, βέβαια, ὅτι οἱ ὁμάδες αὐτές θά δροῦν στό φῶς καί ὄχι στό σκότος, ὅτι θά ἐμφανίζουν τό ἀληθινό τους πρόσωπο καί δέν θά ἐμφανίζονται κάτω ἀπό ψευδεπίγραφα προσωπεῖα, ὅτι θά παρουσιάζουν τήν ἀληθινή τους διδαχή»10, καί συνεχίζει, «Ἡ Ἐκκλησία πιστεύει, ὅτι κριτήριο τῆς ἐλευθερίας εἶναι ἡ ἀλήθεια καί τῆς ἀληθείας ἡ ἐλευθερία· «Γνώσεσθε τήν ἀλήθεια καί ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ἠμᾶς»11 λέει τό Εὐαγγέλιο. Εἶναι λοιπόν σαφές ὅτι, ὅταν μιά ὁμάδα κρύβει τό ἀληθινό της πρόσωπο καί πλησιάζει ἀνύποπτους ἀνθρώπους μέ προσωπεῖο, τότε ἡ ἐπιλογή τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν δέν εἶναι ἐλεύθερη ἐπιλογή»12.
β) Ἡ δέουσα στάση τοῦ λαοῦ
Ὁ Ὀρθόδοξος Χριστιανός τοῦ 21ου αἰώνα βρίσκεται ἀναπόφευκτα ἀντιμέτωπος μέ τό φαινόμενο τῆς «Νέας Ἐποχής». Ἀλλά ὅμως ποιά θά πρέπει νά εἶναι ἡ στάση του; Ἡ παραίτηση κάθε καλοῦ ἀγώνα ἔναντι τῆς καταλυτικῆς δύναμης τῆς κινήσεως αὐτῆς;
Ὁ Χριστιανός δέον νά αἰσθάνεται ὅτι εἶναι μέλος τῆς Ἐκκλησίας τῆς ὁποίας κεφαλή εἶναι ὁ ἴδιος ὁ Χριστός, Λόγος τοῦ Θεοῦ καί δημιουργός τοῦ σύμπαντος. Ἐάν στήν ἱστορία συμβαίνουν διάφορα κακά τότε πρέπον εἶναι νά πιστεύει ὅτι ὁ Θεός τά παραχωρεῖ γιά τήν σωτηρία τοῦ ἀνθρωπίνου γένους. Γιά τήν ἀποστασία καί ἀρνητική κατάσταση πού ἐπικρατεῖ κατά τούς τελευταίους εἴκοσι αἰῶνες δέν εὐθύνεται ὁ Χριστιανισμός, ἀλλά εἶναι καρπός καί ἀποτέλεσμα τῆς ἀπομάκρυνσης τοῦ ἀνθρώπου ἀπό τόν Θεό13.
Εἴδαμε ὅτι ἡ Νέα Ἐποχή εἰσάγει ἕναν νέο τρόπο ζωῆς – πολύ ξένο πρός τίς ἐπιταγές τοῦ Χριστοῦ, πού σηματοδοτοῦν τόν προηγούμενο τρόπο.
Ὅμως ἡ παλαιά ἐποχή δέν πέθανε ἀκόμη. Διεξάγει ἀγώνα ζωῆς καί θανάτου μέ τήν νέα14. Ὁ Χριστιανός ὀφείλει νά μήν φοβᾶται ἀλλά νά ἔχει τήν καλή ἀνησυχία πού πρέπει νά ἐκφράζεται ὡς πνευματική ἐπαγρύπνηση15. Νά γνωρίζει ὅτι ἡ καλύτερη ἄμυνα εἶναι ἡ ἐπίθεση16.
Σ’ αὐτήν τήν ἀπειλή ἡ Ἐκκλησία καί ὁ κοινός πιστός ἔχει στοιχειῶδες καθῆκον νά ὁριοθετεῖ τήν ὀρθόδοξη πίστη, νά ξεκαθαρίζει, ἐκείνη μόνη, τί εἶναι καί τί δέν εἶναι ὀρθόδοξο, νά ὑποδεικνύει τί συμβιβάζεται καί τί εἶναι ἀσυμβίβαστο μέ τήν ὀρθόδοξη δογματική διδασκαλία17. Μέσα στήν Ἐκκλησία συγκροτεῖται ἡ οἰκογένεια τῶν διασκορπισμένων παιδιῶν τοῦ Θεοῦ, τά ὁποία συγκεντρώνονται ἀπό τόν Χριστό καί διά τοῦ Χριστοῦ «εἰς ἕν». Στήν Ἐκκλησία γινόμεθα καί πάλιν «οἰκεῖοι τοῦ Θεοῦ» (Ἐφ. 2,19), καί λαός Του περιούσιος. Στή σύγχρονη καταναλωτική κοινωνία, τῆς ἐποχῆς τῆς τεχνολογίας καί τῆς παγκοσμιοποιήσεως μέσα στό πάθος τοῦ καταναλωτισμοῦ, ἀπομακρύνεται ὁ ἄνθρωπος ἀπό τόν χῶρο τῆς Ἐκκλησίας, δηλαδή τῆς χάριτος καί τῆς ἀλήθειας. Λησμονεῖ, ψάχνει, ἀναζητᾶ παραδείσους ψεύτικους, μπροστά του ἔχει τό δίλλημα, τό παλαιό ἤδη ἀπό τόν Κῆπο τῆς Ἐδέμ πού διεκόπη ἡ κοινωνία μέ τό Θεό καί ἦρθαν στήν ζωή τοῦ ἀνθρώπου μύρια κακά καί ἰδιαιτέρως ὁ θάνατος «φθόνῳ καί συνεργείᾳ τοῦ Διαβόλου». Λόγῳ τῆς προπατορικῆς ἁμαρτίας, ἡ ὁποία ἀποκαθίσταται διά τοῦ Χριστοῦ μέσα στήν Ἐκκλησία. Ὁ πιστός ἄνθρωπος ὡς τίμιο, ζωντανό καί ἀγωνιζόμενο μέλος τοῦ Σώματος τοῦ Χριστοῦ συμφιλιώνεται μέ τόν Θεό, δικαιώνεται, ζωοποιεῖται, φωτίζεται, ἁγιάζεται, σώζεται, χριστοποιεῖται, ἀπολαμβάνει τῆς θείας υἱοθεσίας, γίνεται κληρονόμος Θεοῦ καί συγκληρονόμος Ἰησοῦ Χριστοῦ. Μέσα στήν Ἐκκλησία ὁ χριστιανός κοινωνεῖ μέ τόν Θεό καί ἀλληλοπεριχωρεῖται μέ τόν συνάνθρωπόν του, ὑπερβαίνει τόν ἀτομισμό καί τή φιλαυτία του καί ζεῖ τήν θαλπωρή τῆς ἐν Χριστῷ οἰκογενείας. Τό νά εἴμεθα ὀργανικῶς ἐνταγμένοι ὡς μέλη στήν Ἐκκλησία, συμφώνως μέ τήν ὀρθόδοξη πίστη μας, εἶναι βασική προϋπόθεση τῆς σωτηρίας μας. Γι’ αὐτό καί στό Σύμβολο Νικαίας – Κωνσταντινουπόλεως, ὁμολογοῦμε ἐπίσης καί διακηρύσσουμε τήν πίστη μας «Εἰς Μίαν, Ἁγίαν, Καθολικήν καί Ἀποστολικήν Ἐκκλησίαν». Ὀφείλει ἀκόμη ὁ πιστός νά ἔχει ἀπαντήσεις γι’ αὐτόν καί γιά τούς ἀδελφούς του ἔναντι τῶν θέσεων τῆς Νέας Ἐποχῆς. Νά γνωρίζει ὅτι ὁ Χριστός εἶναι πρόσωπο καί ὄχι «κατάσταση»18– ὅπως παρουσιάζεται ὑπούλως. Ἀκόμη ὅτι τό μήνυμα τοῦ Χριστοῦ δέν εἶναι ἡ «ἀπελευθέρωση» ἀπό τόν συνεχῆ τροχό τῆς ζωῆς καί τοῦ θανάτου (τήν μετενσάρκωση) ἀλλά ἡ ἀνάσταση καί ἡ ἀφθαρσία19 πρός μία νέα καί ἀτελεύτητη ζωή μέ τόν Χριστό.
Ὅμως ὁ πιστός ὀφείλει καί μία ὀρθή στάση πρός τόν ἑαυτό του. Ὀφείλει νά ἔχει αὐτοκριτική καί νά βρίσκει τήν δική του συμβολή στό κακό πού ὑπάρχει. Εἶναι εὔκολο νά κρίνει κανείς τήν «Νέα Ἐποχή» ὡς τήν αἰτία τοῦ κακοῦ – ὅμως ἐμεῖς δέν φταῖμε σέ τίποτα20;
Τέλος νά γνωρίζει ὁ Χριστιανός ὅτι ἡ φιλοδοξία τῆς Νέας Ἐποχῆς νά κυριαρχήσει πάνω στήν γῆ εἶναι ἀνεδαφική, διότι ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ εἶναι ἀήττητος21.
Κάπου, σέ ἕνα περιοδικό, γράφτηκε μία διακήρυξη μέ τήν ἑξῆς φράση: «Ἕνα τέμενος, ἕνας ναός, μία συναγωγή, ἕνα τζαμί, ὅλα αὐτά δημιουργοῦν τήν ἴδια κατάνυξη στήν ψυχή καί μποροῦν νά τήν ὁδηγήσουν στήν ἕνωση μέ τό θεῖο». Φοβερός ὁ λόγος αὐτός, γιατί δυστυχῶς αὐτή εἶναι ἡ διδασκαλία τῆς Νέας Ἐποχῆς22.
******
1. Χ. Α. ΤΣΙΑΚΚΑ., Ἡ «Νέα Ἐποχή» – Μία σύγχρονη πρόκληση … στό φῶς τῆς Ὀρθοδοξίας, ὄπ. π., σ. 32.
2. VERNON M., Dictionary of Beliefs and Religions, Edinburgh 2009, «new Age religion», σ. 431.
3. Χ. Α. ΤΣΙΑΚΚΑ., Ἡ «Νέα Ἐποχή» – Μία σύγχρονη πρόκληση… στό φῶς τῆς Ὀρθοδοξίας, ὄπ. π., σ. 46.
4. ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ Ἱερομ., π. Σεραφείμ Ρόουζ – Ἡ ζωή καί τά ἔργα του, ὄπ. π., σ. 280.
5. Αλίκη Α. Μπέιλυ, Ἡ Ἐξωτερίκευση τῆς Πνευματικῆς Ἱεραρχίας (New York: Lucis Publishing Company), σ. 700-701.
6. Χ. Α. ΤΣΙΑΚΚΑ., Ἡ «Νέα Ἐποχή» – Μία σύγχρονη πρόκληση… στό φῶς τῆς Ὀρθοδοξίας, ὄπ. π., σ. 43.
7. Καταστροφικές λατρείες στό φῶς τὴς Ὀρθοδοξίας καί ἡ νομική ἀντιμετώπισή τους (Πρακτικά τῆς Η´ Πανορθοδόξου Συνδιασκέψεως Ἐντεταλμένων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν γιά θέματα αἱρέσεων καί παραθρησκείας, Πάφος 1996, σ. 87.
8. Ὄπ. π., σ. 96.
9. Ὄπ. π., σ. 97.
10. Ὄπ. π., σ. 165.
11. Ιω. 8, 32.
12. Καταστροφικές λατρείες στό φῶς τὴς Ὀρθοδοξίας καί ἡ νομική ἀντιμετώπισή τους (Πρακτικά τῆς Η´ Πανορθοδόξου Συνδιασκέψεως Ἐντεταλμένων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν γιά θέματα αἱρέσεων καί παραθρησκείας, Πάφος 1996, σ. 161.
13. ΤΣΙΑΚΚΑ Α. Χ., Ἐγκυκλοπαιδικό Λεξικό Θρησκειῶν καί Αἱρέσεων, παραχριστιανικῶν-παραθρησκευτικῶν ὁμάδων καί σύγχρόνων ἰδεολογικῶν ρευμάτων, ὄπ. π., σ. 645.
14. Α. Γ. ΑΛΕΒΙΖΟΠΟΥΛΟΥ, Ἀποκρυφισμός, Γκουρουισμός, «Νέα Ἐποχή», ὄπ. π., σ. 10.
15. Ἀρσέν. ΒΛΙΑΓΚΟΦΤΗΣ, Σύγχρονες Αἱρέσεις – μία πραγματική ἀπειλή, ὄπ. π., σ. 263.
16. ΑΕΡΑΚΗ Γ. Δ., «Νέα Ἐποχή» – πραγματικότητα ἤ μύθος, ὄπ. π., σ. 27.
17. Ὄπ. π., 178.
18. ΑΛΕΒΙΖΟΠΟΥΛΟΥ Α., Ἀποκρυφισμός, Γκουρουισμός, «Νέα Ἐποχή», ὄπ. π., σ. 279.
19. Ὄπ. π., σ. 286.
20. Ὄπ. π., σ. 14.
21. Γ. Γ. ΨΑΛΤΑΚΗ., Ἀπειλὴ γιὰ τὴν Ὀρθοδοξία μας (ἀντιαιρετικὸς ὁδηγός), ὄπ. π., σ. 331.
22. Μητροπ. Γόρτυνος Ἰερεμίου, Ἡ «Νέα Ἐποχή», ἕνα ἐπικίνδυνο κίνημα, περιοδικό «Ἀκτίνες», σ. 12
