Toυ Μ. Γ. ΒΑΡΒΟΥΝΗ, Καθηγητής Λαογραφίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης

Ενα από τα φαινόμενα που κυριαρχούν στη σύγχρονη ελληνική λαϊκή εθιμοταξία είναι εκείνο της παρακοής των πιστών προς την Εκκλησία. Της συστηματικής δηλαδή συνέχισης εθίμων και εθιμοταξιών που διακρίνονται για δεισιδαίμονες τάσεις ή για παραβίαση των σχετικών με την εκκλησιαστική τάξη, με κυριότερο και χαρακτηριστικότερο παράδειγμα εκείνο της τήρησης της νηστείας, ιδίως σε μέρες εορτής αγίων, όταν λ.χ. η Εκκλησία έχει καθιερώσει κατάλυση οίνου και ελαίου σε μέρα νηστείας, όχι όμως και κρέατος και γαλακτοκομικών προϊόντων. Το πανηγυρικό έδεσμα της «γιορτής» στη Σάμο, που ενίοτε οι κάτοικοι επιμένουν να παρασκευάζουν με κρέας αντί για τα παραδοσιακά καθιερωμένα ρεβίθια την Τετάρτη ή την Παρασκευή, αποτελεί ενδεικτική περίπτωση.

Η θρησκευτική λαογραφία, που μελετά συστηματικά τη λαϊκή θρησκευτικότητα, μας δείχνει ότι ο άνθρωπος του λαού κατά κανόνα κατασκευάζει ένα δικό του λατρευτικό σύστημα, σε πολλά σημεία αντίθετο απ’ όσα η Εκκλησία διδάσκει, στην τήρηση του οποίου πεισματικά εμμένει. Κι αυτό ενίοτε δημιουργεί συγκρουσιακές σχέσεις με τους κληρικούς, καθώς οι πιστοί χρησιμοποιούν ως επιχείρημα εγκυρότητας και γνησιότητας των δικών τους συνηθειών το ότι έτσι έπρατταν και οι πρόγονοί τους, ασχέτως αν αυτό τις περισσότερες φορές είναι ανακριβές ή ψευδές, όπως δείχνουν οι πληροφορίες που διαθέτουμε.

Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι τα ζητήματα της ελληνορθόδοξης παράδοσης συνδέονται συχνότατα με θέματα ταυτότητας, τοπικής και πολιτισμικής, κι αυτό εν μέρει δικαιολογεί την ύπαρξη τέτοιων αντιστάσεων στις αλλαγές. Στο πλαίσιο αυτό, λόγω συνθηκών, είτε λόγω αγνοίας παλαιοτέρων ιερέων, είτε για συγκεκριμένους ιστορικούς και πολιτισμικούς σκοπούς, έχουν διαμορφωθεί τοπικά τελετουργικά πρακτικά, στα οποία έχουν ενσωματωθεί όχι μόνο δεισιδαίμονες ή έλκουσες την καταγωγή από το απώτερο παγανιστικό προχριστιανικό παρελθόν συνήθειες, αλλά και προσωπικές στρατηγικές. Οι τελευταίες συχνά έχουν να κάνουν με τον προσπορισμό κοινωνικού γοήτρου μέσω της συμμετοχής σε συγκεκριμένες τελετουργικές μορφές που αφορούν όλη την κοινότητα, και με τη σειρά τους συνδέονται συχνά με τα πολιτικά δίκτυα πελατειακών σχέσεων, τα οποία ως γνωστόν λυμαίνονται τον ελληνικό πολιτικό και κοινωνικό χώρο, ήδη από τις απαρχές ίδρυσης και λειτουργίας του ελεύθερου ελληνικού κράτους.

Ολα αυτά εξηγούν βέβαια τις αντιστάσεις που διαπιστώνονται όταν επιχειρηθεί η αντικατάσταση αυτών των λανθασμένων από εκκλησιαστική άποψη τελετουργικών φαινομένων, δεν δικαιολογούν όμως το μένος των πιστών, που συχνά διαπιστώνεται και εκδηλώνεται. Αυτό το τελευταίο στηρίζεται στην εγωιστική πίστη ότι η συγκεκριμένη κοινότητα κατέχει την απόλυτη αλήθεια, και ότι κάθε προσπάθεια αλλαγής ή διαφοροποίησης σχετίζεται με συνωμοτικές σχεδόν κινήσεις που έχουν στόχο την αλλοίωση της φυσιογνωμίας του τόπου και του πολιτισμού των ανθρώπων.

Στηρίζεται ακόμη στο φαινόμενο της «απαξίωσης των αξιών», που η ηθικά και κοινωνικά καταστρεπτική δεκαετία του ‘80 εισήγε στην ελληνική κοινωνία, στα πλαίσια μις κακώς νοούμενης εφαρμογής της αρχής της ισότητας, που δυστυχώς κατέληξε σε ισοπέδωση και εμπέδωση της ενδιάθετης στον λαό μας τάσης του «ξερολισμού». Στα πλαίσια αυτά, δεν αναγνωρίζεται στον ιερέα ή στον επίσκοπο το δικαίωμα να ξέρει περισσότερα και να συμβουλεύει ή να υποδεικνύει στους πιστούς τους ορθούς δρόμους και τις ανάλογες πρακτικές της θείας λατρείας, στο όνομα του ότι την ίδια κακή συνήθεια πιθανότατα τηρούσαν και οι πρόγονοι των κατοίκων, άρα το συγκεκριμένο στοιχείο ανήκει στα περιεχόμενα της «τοπικής παράδοσης». Μιας παράδοσης που ο καθένας διαμορφώνει κατά το δοκούν και το συμφέρον, δίνοντάς της τα περιεχόμενα που κάθε φορά τον βολεύουν, χωρίς ωστόσο να έχει τις γνώσεις ή την πείρα για να υποστηρίξει όσα λανθασμένα πρεσβεύει. Εν προκειμένω το παράδειγμα της Σάμου που προαναφέρθηκε, είναι και πάλι απολύτως ενδεικτικό.

Απέναντι σε αυτά πώς πρέπει να αντιδράσει ο ιερέας; Πρέπει να ανεχθεί το λάθος, ή οφείλει να επιχειρήσει τη διόρθωσή του, και πώς πρέπει να το κάνει αυτό; Δεν χωρεί αμφιβολία για το ότι μόνο στο τελευταίο σκέλος των παραπάνω ερωτημάτων χωρούν διαφορετικές απόψεις, τα προηγούμενα δύο είναι αυταπόδεικτα. Και επίσης δεν υπάρχει διχογνωμία για το ότι πρόκειται για μείζον ποιμαντικό ζήτημα, που οφείλει να απασχολήσει συστηματικά τους επισκόπους και την Εκκλησία μας σε κεντρικό επίπεδο, και με τον πλέον επίσημο τρόπο.

Γι’ αυτό και θα χρειαστεί μελλοντικά να επανέλθουμε στο φλέγον αυτό ζήτημα.

Εφημερίδα «Κιβωτός της Ορθοδοξίας»

Γίνετε συνοδοιπόροι μας στην γνώση και την ενημέρωση. Στείλτε στο info@poimin.gr άρθρα, φωτογραφίες, βίντεο ή κάτι που πιστεύετε ότι αξίζει να μοιραστείτε τόσο με εμάς όσο και με τους αναγνώστες μας.

Πρόσφατα Άρθρα

Τό Συναξάρι τοῦ Ἁγίου Νήφωνος, Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως (+ 11 Αὐγούστου)

Μητροπολίτου Φαναρίου Ἀγαθαγγέλου, Γενικοῦ Διευθυντοῦ Ἀποστολικῆς Διακονίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος Πατρίδα τοῦ ὁσίου Νήφωνος ὑπῆρξε ἡ Πελοπόννη­σος (Μωριάς). Πιθανὴ χρονολογία τῆς γεννήσεώς του εἶναι τὸ 1418....

Η Ι.Μ. Κερκύρας για την λιτανεία του Αγίου Σπυρίδωνος

Το μεσημέρι της Δευτέρας 10 Αυγούστου 2020 έγινε σύσκεψη στα γραφεία της Αστυνομικής Διεύθυνσης Κέρκυρας, με τη παρουσία εκπροσώπων του Ιερού Προσκυνήματος του Αγίου...

Χωρίς λιτανεία και χορούς το Πανηγύρι της Παναγούλας εν Βανάτω της Ζακύνθου

Όπως συνεπάγεται από τις σχετικές κυβερνητικές αποφάσεις για την μη διασπορά του φονικού Κορονοϊού, με τις οποίες αναστέλλονται οι λιτανείες και οι πανηγύρεις καθ'...

Ομαδικές βαπτίσεις από τον Μητροπολίτη Φθιώτιδος Συμεών

Για φωτογραφικό υλικό πατήστε εδώ. Μέσα στο κατανυκτικό κλίμα των Αγίων ημερών του Δεκαπενταυγούστου, στο Φως που εκπέμπει η Εορτή της Θείας Μεταμορφώσεως του Κυρίου...

Τά Ἐγκώμια τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου στήν Ἱερά Μονή Παναγίας Γηροκομητίσσης Πατρῶν

Mέ τά λόγια τῆς προσευχῆς πρός τήν Παναγία τοῦ Στρατηγοῦ Μακρυγιάννη ἂρχισε τό κήρυγμά του ὁ Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Πατρῶν κ.κ. Χρυσόστομος κατά τήν τελετή...

Μερικά Σχόλια για τις καταστροφικές πλημμύρες στην Εύβοια και τα προβλήματα της κλιματικής αλλαγής

του Ζιμπάμπουε Σεραφείμ Κυκκώτη*   Όλοι μας προσευχόμαστε για την ανεύρεση των αγνοουμένων να είναι ζωντανοί. Προσευχόμαστε και αυτούς που τόσο άδικα έχασαν τη ζωή τους....

Ο Μητρ. Χαλκίδος στην πληγείσα από την φονική θεομηνία γενέτειρα του

Από την αρχή των έντονων καιρικών φαινομένων, που πήραν στη συνέχεια ολέθρια τροπή για τις περιοχές του Ληλαντίου και των Μεσσαπίων, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης...

Κυριακή Θ’ Ματθαίου στην Μητρόπολη Κορίνθου

Στο Σούλι Κορινθίας και στον εκείσε Ι. Ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου μετέβη ο σεπτός Ποιμενάρχης μας κ. Διονύσιος την Κυριακή, 9 Αυγούστου 2020, όπου...

Αΐδιος ευγνωμοσύνη στον γνήσιο υπηρέτη του Χριστού και πιστό οικονόμο των Μυστηρίων του Θεού

Αΐδιος ευγνωμοσύνη στον μακαριστό Μητροπολίτη Πέτρας κυρό Δημήτριο, τον γνήσιο υπηρέτη του Χριστού και πιστό οικονόμο των Μυστηρίων του Θεού   Στα πλαίσια των τιμητικών εκδηλώσεων,...

Εικονική περιήγηση στα Μοναστήρια της Πιερίας προσφέρει η Ι.Μ. Κίτρους

Ιδιαίτερα δυναμικά έχει μπει στο κομμάτι της ανάδειξης και  προώθησης του προσκυνηματικού τουρισμού στην Πιερία η Ιερά Μητρόπολη Κίτρους, Κατερίνης και Πλαταμώνος. Ήδη η Ιερά...

Μεγάλη Παράκληση στο Σέλι

Την Κυριακή 9 Αυγούστου το απόγευμα ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας χοροτάτησε στον Εσπερινό και στη συνέχεια στην ακολουθία του Μεγάλου Παρακλητικού...

Ο Μητροπολίτης Μεσσηνίας για τα νέα μέτρα στους Ιερούς Ναούς

Εγκύκλιο Σημείωμα (αριθ. Πρωτ. 509/2020) απέστειλε σή­με­ρα 10 Αυγούστου 2020, ο Σεβ. Μητροπο­λί­της Μεσσηνίας κ. Χρυσό­στο­­μος, προς άπαντας τους Ενοριακούς Ιερούς Ναούς και τις...

Ο Μητρ. Σταγών και Μετεώρων στο υψηλότερο χωριό της Μητροπόλεως στο Στεφάνι

Στο υψηλότερο χωριό της Μητροπόλεώς μας, το Στεφάνι, κτισμένο σε υψόμετρο 1480 μέτρων, τέλεσε την ακολουθία της Μεγάλης Παρακλήσεως ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Σταγών και...

Πρώτος εορτασμός του Αγίου Νεομάρτυρος Μάρκου του Κλεισουριέως

Χαρμόσυνα ήχησαν οι καμπάνες του Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου Κλεισούρας για τον πρώτο επίσημο εορτασμό του Αγίου Νεομάρτυρος Μάρκου του Κλεισουριέως, μετά την αγιοκατάταξή...

Αναστολή ταφών ανά την επικράτεια

Πάντοτε χαίρετε. Σαφώς, σύμφωνα με τη διατύπωση της  Κ.Υ.Α Δ1α/Γ.Π.οικ. 50451, δεν μπορεί να γίνει θρησκευτική ταφή, για την οποία προβλέπεται πομπή εκτός του λατρευτικού χώρου. Ερωτώνται...