Γράφει ο Γεώργιος Αποστολάκης, Αντιπρόεδρος Αρείου Πάγου ε.τ.
Πιστεύετε ότι η ψηφιοποίηση αφορά μόνο την ευκολία μας; Σκεφτείτε ξανά. Όταν ο Προσωπικός Αριθμός ενοποιεί τα πάντα και οι αναλογικές εναλλακτικές καταργούνται, το κράτος αποκτά τη δύναμη να μας αποκλείσει ακαριαία από την υγεία, τις μετακινήσεις και τις τράπεζες. Από την υπόσχεση του gov.gr μέχρι τη δυστοπία της βιομετρικής παρακολούθησης, δείτε πώς ο ψηφιακός ολοκληρωτισμός παύει να είναι σενάριο επιστημονικής φαντασίας.
Η υπόσχεση: Ένα κράτος χωρίς γραφειοκρατία
Η αφετηρία φαντάζει ιδανική. Ο Προσωπικός Αριθμός ενοποιεί ΑΦΜ, ΑΜΚΑ και Ταυτότητα. Τα συστήματα του Δημοσίου επικοινωνούν αυτόματα. Καταργείται η προσκόμιση πιστοποιητικών. Όλα γίνονται με ένα κλικ στο Wallet.
Από τον ενιαίο ηλεκτρονικό φάκελο υγείας και την ψηφιακή δικαστική θυρίδα, μέχρι την προληπτική διοίκηση μέσω Τεχνητής Νοημοσύνης (mAigov) και τις ακαριαίες συναλλαγές με τράπεζες και συμβολαιογράφους, η καθημερινότητα μοιάζει να απαλλάσσεται από τις ουρές και τη διαφθορά.
Η αμφισβήτηση: Ποιος κρατάει τον «διακόπτη»;
Πίσω όμως από την τεχνολογική ευκολία, ελλοχεύει ένα εύλογο ερώτημα: Αν όλες οι διαδικασίες γίνονται υποχρεωτικά και αποκλειστικά με ψηφιακό τρόπο, δεν γεννάται ο κίνδυνος καθολικού ελέγχου του πολίτη από εκείνον που διαχειρίζεται το σύστημα; Γιατί να μην υπάρχει η εναλλακτική της αναλογικής επικοινωνίας;
Η επίσημη τεχνική απάντηση προτάσσει τη σχεδιαστική αρχιτεκτονική του συστήματος. Τα δεδομένα δεν βρίσκονται σε έναν κεντρικό υπολογιστή, αλλά παραμένουν κατακερματισμένα στα επιμέρους μητρώα (ΑΑΔΕ, ΗΔΙΚΑ), με τον ΠΑ να λειτουργεί απλώς ως γέφυρα. Επιπλέον, το «ψηφιακό αποτύπωμα» καταγράφει κάθε κίνηση υπαλλήλου, ενώ η έγχαρτη εναλλακτική υποχωρεί λόγω κόστους και ασφάλειας, μετατοπιζόμενη στα ΚΕΠ για όσους στερούνται ψηφιακών δεξιοτήτων.
Ωστόσο, η θεωρητική αυτή θωράκιση καταρρέει μπροστά στην πολιτική πραγματικότητα. Σε μια ιστορική στιγμή εκτροπής, ένας αυταρχικός ηγέτης ή ένας ολιγάρχης που θα έλεγχε τον κρατικό μηχανισμό (γενικότερα, μια εξουσία χωρίς δημοκρατικά αντίβαρα) θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την υποχρεωτική ψηφιοποίηση ως το απόλυτο μέσο εκβιασμού. Παρά τις ασφαλιστικές δικλείδες του Ευρωπαϊκού Wallet (τοπική αποθήκευση στο κινητό, offline λειτουργία, μηδενική ιχνηλασιμότητα), η ιστορία αποδεικνύει ότι η εξουσία, όταν αποφασίσει να παραβιάσει το Σύνταγμα, μετατρέπει τα ψηφιακά εργαλεία σε όπλα.
Ιστορικά, οι τύραννοι και τα ολοκληρωτικά καθεστώτα (π.χ. ο ναζισμός ή ο σταλινισμός) δεν χρειάστηκαν την ψηφιοποίηση για να εκβιάσουν ή να εξοντώσουν πληθυσμούς. Αντίθετα, χρησιμοποιούσαν: Το έγχαρτο δελτίο τροφίμων (το οποίο αφαιρούσαν από τους αντιφρονούντες). Την έντυπη ταυτότητα με την αναγραφή θρησκεύματος ή φυλής. Τη φυσική σφράγιση σπιτιών και καταστημάτων. Το αναλογικό κράτος επέτρεπε σε έναν τοπικό διοικητή ή χωροφύλακα να αποκλείσει έναν πολίτη αυθαίρετα, χωρίς να αφήσει κανένα ίχνος.
Αν αυτά ήταν σε ένα βαθμό δυνατά στο ιστορικό παρελθόν, αναλογισθείτε την τρομακτική δύναμη ενός τέτοιου ολοκληρωτικού καθεστώτος υπό συνθήκες πλήρους ψηφιοποίησης.
Η πραγματικότητα: Η απειλή του «ψηφιακού θανάτου»
Το σενάριο αυτό δεν ανήκει στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας. Η πρόσφατη περίπτωση του Γερμανού δημοσιογράφου Hüseyin Doğru (ιδρυτή του Red Media), του οποίου οι τραπεζικοί λογαριασμοί (καθώς και της συζύγου του) δεσμεύτηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση μετά τη στοχοποίησή του για τη δημοσιογραφική κάλυψη και την κριτική γύρω από τα γεγονότα στη Γάζα, αποτελεί μια σκληρή υπενθύμιση.
Η υπόθεση αυτή φέρνει στην επιφάνεια τη σκληρή πραγματικότητα: Όταν το κράτος ή υπερεθνικοί οργανισμοί αποφασίσουν να χρησιμοποιήσουν νομικά εργαλεία (όπως οι λίστες κυρώσεων για “υβριδικές απειλές”), μπορούν να επιβάλουν αυτό που ονομάζεται «ψηφιακός ή πολιτικός θάνατος» (civil death), αποκόπτοντας έναν άνθρωπο από το χρηματοπιστωτικό σύστημα και τα μέσα επιβίωσης.
Σε ένα τέτοιο καθεστώς απόλυτου ψηφιακού ελέγχου, ο αποκλεισμός μπορεί να λάβει εφιαλτικές μορφές:
1. Αποκλεισμός από την περίθαλψη και την υγεία.
Το πιο εύκολο είναι η απενεργοποίηση της ασφαλιστικής ικανότητας. Μέσω του Προσωπικού Αριθμού, το σύστημα μπορεί να «κλειδώσει» την πρόσβαση στην ηλεκτρονική συνταγογράφηση. Ο πολίτης δεν θα μπορεί να αγοράσει απαραίτητα φάρμακα ή να κλείσει ραντεβού με γιατρούς στο δημόσιο σύστημα υγείας. Ακολουθεί ο περιορισμός πρόσβασης σε νοσοκομεία. Η είσοδος ή η νοσηλεία σε νοσηλευτικά ιδρύματα (εκτός αν πρόκειται για άμεσο κίνδυνο ζωής, αν και αυτό επαφίεται στην αυστηρότητα του καθεστώτος) μπορεί να εξαρτάται από ένα έγκυρο ψηφιακό προφίλ.
2. Περιορισμός της φυσικής κίνησης (ψηφιακά σύνορα)
Το βασικό μέτρο μπορεί να είναι η ακύρωση ψηφιακών τίτλων μετακίνησης. Το καθεστώς μπορεί να «παγώσει» την ψηφιακή άδεια οδήγησης, το διαβατήριο ή την ταυτότητα στο Wallet. Μπλοκάρισμα, επίσης, στις συγκοινωνίες. Σε πόλεις όπου τα εισιτήρια και οι πύλες των μέσων μαζικής μεταφοράς (μετρό, τρένα, αεροπλάνα) είναι πλήρως ψηφιοποιημένα και συνδεδεμένα με την ταυτότητα, ο πολίτης αποκλείεται από τη δυνατότητα να ταξιδέψει ή ακόμα και να μετακινηθεί στην πόλη του.
3. Στεγαστικός και επαγγελματικός αποκλεισμός
Αδυναμία υπογραφής συμβολαίων. Χωρίς ενεργή ψηφιακή υπογραφή και έγκυρο Προσωπικό Αριθμό, γίνεται αδύνατη η ενοικίαση σπιτιού, η αγορά ακινήτου ή η σύνδεση με δίκτυα κοινής ωφέλειας (ρεύμα, νερό, ίντερνετ). Απαγόρευση εργασίας. Ο πολίτης δεν μπορεί να προσληφθεί, καθώς καμία επιχείρηση δεν μπορεί να τον δηλώσει στα ψηφιακά συστήματα του Υπουργείου Εργασίας (όπως το ΕΡΓΑΝΗ). Αν είναι ελεύθερος επαγγελματίας, απενεργοποιείται η δυνατότητα έκδοσης ψηφιακών τιμολογίων.
4. Αποκοπή από την πληροφόρηση και την επικοινωνία
Το πιο εύκολο πράγμα είναι η ακύρωση τηλεφωνικών συνδέσεων. Στην Ευρώπη, οι κάρτες SIM είναι αυστηρά ταυτοποιημένες. Το πάγωμα του Προσωπικού Αριθμού μπορεί να οδηγήσει σε άμεση διακοπή του συμβολαίου κινητής τηλεφωνίας και της πρόσβασης στο διαδίκτυο. Το ίδιο και ο αποκλεισμός από κρατικές πλατφόρμες. Ο πολίτης χάνει την πρόσβαση στην ψηφιακή του θυρίδα, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να λάβει δημόσια έγγραφα, δικαστικές αποφάσεις ή να υποβάλει ενστάσεις και αιτήσεις.
5. Σύστημα Κοινωνικής Βαθμολόγησης (Social Credit)
Αντί για πλήρη αποκοπή, το σύστημα μπορεί να λειτουργεί «τιμωρητικά» με βάση τη συμπεριφορά. Η Κίνα μας δείχνει τι γίνεται όταν η τεχνολογία συνδυάζεται με ανεξέλεγκτη εξουσία. Αν ο πολίτης εκφράσει αντίθετη άποψη ή συμμετάσχει σε μια διαδήλωση, το ψηφιακό του προφίλ υποβαθμίζεται. Αυτό μεταφράζεται αυτόματα σε αποκλεισμό από δημόσιες θέσεις, χαμηλότερη προτεραιότητα στα νοσοκομεία, ή απαγόρευση εισόδου σε συγκεκριμένους δημόσιους χώρους.
Η κλιμάκωση: Αναγνώριση προσώπου στους δρόμους
Όταν η ψηφιακή ταυτότητα (και ο Προσωπικός Αριθμός) συνδέεται με τα δίκτυα των καμερών ασφαλείας στους δρόμους, ο αποκλεισμός παύει να είναι απλώς γραφειοκρατικός και γίνεται φυσικός, σε πραγματικό χρόνο.
Οι κάμερες με λογισμικό αναγνώρισης προσώπου σκανάρουν τους πολίτες σε δημόσιους χώρους. Αν το σύστημα εντοπίσει το πρόσωπο ενός «στοχοποιημένου» πολίτη, συνδέει αμέσως την εικόνα με τον Προσωπικό του Αριθμό. Αν ο αριθμός αυτός είναι «κλειδωμένος» ή σε «μαύρη λίστα», οι αυτόματες πύλες (π.χ. στο μετρό ή σε δημόσια κτίρια) δεν ανοίγουν.
Αντί να χρειάζεται αστυνομική καταδίωξη, το σύστημα μπορεί να επιβάλλει ποινές αυτόματα. Για παράδειγμα, αν κάποιος συμμετάσχει σε μια απαγορευμένη διαδήλωση, οι κάμερες τον ταυτοποιούν και ο Προσωπικός Αριθμός δέχεται αυτόματα ένα πρόστιμο ή «παγώνει» προσωρινά τις ψηφιακές του κάρτες.
Το καθεστώς μπορεί να ορίσει ψηφιακά σύνορα μέσα στην πόλη. Αν το πρόσωπό σας εντοπιστεί έξω από την επιτρεπόμενη ζώνη κατοικίας σας (όπως συνέβη σε ακραίες καραντίνες διεθνώς), το σύστημα ενεργοποιεί συναγερμό στις κοντινές περιπολίες χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση.
Η ύστατη γραμμή άμυνας. Η αναλογική εναλλακτική ως αντίσταση
Απέναντι σε αυτόν τον ψηφιακό έλεγχο, οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα (όπως η Electronic Frontier Foundation – EFF, η Privacy International και η European Digital Rights – EDRi) δίνουν νομικές και πολιτικές μάχες σε τρία βασικά μέτωπα.
Η μάχη για την απαγόρευση της βιομετρικής παρακολούθησης: Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μετά από σκληρές πιέσεις οργανώσεων, η νομοθεσία για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act) έθεσε αυστηρούς περιορισμούς στην αναγνώριση προσώπου σε πραγματικό χρόνο σε δημόσιους χώρους, επιτρέποντάς την μόνο για σοβαρά εγκλήματα (π.χ. τρομοκρατία). Οι οργανώσεις παλεύουν τώρα για την καθολική απαγόρευσή της, ώστε να μην υπάρχει η υποδομή έτοιμη για έναν μελλοντικό τύραννο.
Συνταγματική κατοχύρωση του «δικαιώματος στην αναλογική ζωή»: Δικηγόροι και συνταγματολόγοι προωθούν τη νομική αναγνώριση του δικαιώματος του πολίτη να συναλλάσσεται με το κράτος και τους ιδιώτες χωρίς ψηφιακά μέσα. Στόχος είναι να θεωρείται παράνομος ο πλήρης αποκλεισμός κάποιου επειδή δεν έχει smartphone ή ψηφιακό προφίλ.
Νομική προστασία των μετρητών: Υπάρχει έντονη δικαστική πίεση ώστε τα μετρητά να παραμείνουν υποχρεωτικά αποδεκτά παντού. Αν μια επιχείρηση ή δημόσια υπηρεσία αρνηθεί τα μετρητά, οι οργανώσεις ζητούν να της επιβάλλονται βαριά πρόστιμα, διασφαλίζοντας ότι η οικονομική επιβίωση δεν θα εξαρτάται ποτέ από ένα τραπεζικό σύστημα που μπορεί να «κλειδώσει».
Το επιχείρημα που και η Κίνηση κατά του Ψηφιακού Ολοκληρωτισμού «ΕΞΟΔΟΣ» παγίως προβάλλει για τη διατήρηση μιας αναλογικής εναλλακτικής (π.χ. χρήση μετρητών, έγχαρτων εγγράφων, φυσικής συναλλαγής) είναι ακριβώς το βασικό επιχείρημα των κινημάτων αυτών για τις πολιτικές ελευθερίες παγκοσμίως.
Να μην το ξεχνούμε: Τα μετρητά και οι αναλογικές διαδικασίες αποτελούν «χώρους ελευθερίας». Αν δεν μπορείς να χρησιμοποιήσεις την κάρτα σου επειδή μπλοκαρίστηκε ο λογαριασμός σου, η ύπαρξη φυσικού χρήματος είναι το μοναδικό πράγμα που σου επιτρέπει να αγοράσεις φαγητό για τα παιδιά σου. Για τον λόγο αυτό, υπάρχει τεράστια πολιτική πίεση στην Ευρώπη (ακόμα και μέσω δικαστικών αποφάσεων) ώστε να μην καταργηθούν ποτέ πλήρως τα μετρητά και να παραμείνει η υποχρέωση αποδοχής τους ως νόμιμο χρήμα.
Γι’ αυτό τα μετρητά και τα έγχαρτα έγγραφα δεν είναι οπισθοδρόμηση. Είναι ζήτημα δημοκρατικής ασφάλειας. Είναι οι τελευταίοι χώροι ελευθερίας που διασφαλίζουν ότι η επιβίωσή μας δεν θα εξαρτάται ποτέ από έναν ψηφιακό διακόπτη που ελέγχει η εκάστοτε εξουσία.
Η τεχνολογία δεν έχει ιδεολογία.
Η τεχνολογία, από την ανακάλυψη της φωτιάς και του τροχού μέχρι τον Προσωπικό Αριθμό και την Τεχνητή Νοημοσύνη, είναι εγγενώς ουδέτερη. Δεν διαθέτει ηθική, πολιτική βούληση ή επιθυμία για καταστολή.
Σε μια υγιή, θεσμικά θωρακισμένη δημοκρατία, ο Προσωπικός Αριθμός είναι ένας μηχανισμός που εξυπηρετεί τον πολίτη, μειώνει την ταλαιπωρία και πατάσσει τη γραφειοκρατία. Σε ένα αυταρχικό καθεστώς, το ίδιο ακριβώς σύστημα μετατρέπεται σε ψηφιακή αγχόνη.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι ο κώδικας του λογισμικού, αλλά το χέρι που υπογράφει τα διατάγματα. Αν μια κυβέρνηση ή ένας ολιγάρχης έχει την πολιτική βούληση να ελέγξει ή να εκβιάσει την κοινωνία, το ψηφιακό σύστημα απλώς θα κάνει τη δουλειά του πιο γρήγορα και πιο αποτελεσματικά. Αν δεν υπήρχε το σύστημα, η ίδια εξουσία θα χρησιμοποιούσε τα ΜΑΤ, τις παρακολουθήσεις τηλεφώνων, τους χαφιέδες ή τους οικονομικούς ελέγχους. Η ιστορία είναι γεμάτη από δικτατορίες που επέβαλαν απόλυτο τρόμο χρησιμοποιώντας μόνο χαρτί, μελάνι και φυσική βία.
Η ψευδαίσθηση του «τεχνολογικού λουδισμού». Γιατί το να κυνηγάμε την τεχνολογία είναι λάθος.
Το να στρεφόμαστε κατά της ψηφιοποίησης (μια στάση που θυμίζει τους Λουδίτες του 19ου αιώνα, ένα κοινωνικό κίνημα Άγγλων υφαντουργών τον 19ο αιώνα, οι οποίοι κατέστρεφαν τις μηχανές των εργοστασίων ως μορφή διαμαρτυρίας) είναι μια μάχη χαμένη εκ των προτέρων και πολιτικά άστοχη.
Η εξέλιξη της τεχνολογίας είναι ένα ποτάμι που δεν γυρίζει πίσω. Η άρνηση της ψηφιοποίησης απλώς περιθωριοποιεί τον πολίτη, αφήνοντας το πεδίο ελεύθερο στην εξουσία να αλωνίζει χωρίς αντίλογο.
Όταν δαιμονοποιούμε την τεχνολογία, μετατοπίζουμε την ευθύνη από τους πολιτικούς άρχοντες στο… λογισμικό. Είναι σαν να κατηγορούμε το μαχαίρι για ένα έγκλημα και όχι τον δολοφόνο.
Η λύση δεν είναι να ζήσουμε σε σπηλιές ή να αρνούμαστε το gov.gr, αλλά να απαιτήσουμε οι κανόνες λειτουργίας του gov.gr να γράφονται από τη δημοκρατία και όχι από την απολυταρχία.
Πολιτικό καθήκον της εποχής μας η «ψηφιακή επαγρύπνηση»
Η ψηφιακή επαγρύπνηση είναι η μετεξέλιξη της κλασικής πολιτικής επαγρύπνησης του ενεργού πολίτη στον 21ο αιώνα. Θυμηθείτε το συνταγματικό κλασικό «1 1 4». Ψηφιακή επαγρύπνηση σημαίνει ότι αποδεχόμαστε την τεχνολογία για την ευκολία μας, αλλά δεν της παραδίδουμε τυφλά την εμπιστοσύνη μας.
Η επαγρύπνηση αυτή εκφράζεται σε τρία επίπεδα.
(α) Θεσμικός έλεγχος: Ο πολίτης πρέπει να απαιτεί την απόλυτη ανεξαρτησία των Αρχών Προστασίας Δεδομένων. Οι αρχές αυτές δεν πρέπει να διορίζονται ή να ελέγχονται από την εκάστοτε κυβέρνηση, αλλά να αποτελούν ένα αυτόνομο «αντίβαρο» εξουσίας.
(β) Διαφάνεια και ανοιχτός κώδικας: Η ψηφιακή επαγρύπνηση απαιτεί όλα τα κρατικά συστήματα να είναι «ανοιχτά». Να μπορεί οποιοσδήποτε ανεξάρτητος επιστήμονας, πανεπιστήμιο ή οργάνωση δικαιωμάτων να ελέγξει τον κώδικα για να βεβαιωθεί ότι δεν υπάρχουν κρυφές εντολές παρακολούθησης ή «κερκόπορτες».
(γ) Διατήρηση του «αναλογικού δικαιώματος» ως ασφαλιστική δικλείδα: Η επαγρύπνηση επιβάλλει τη συνειδητή πίεση για τη διατήρηση των μετρητών και των έγχαρτων διαδικασιών. Όχι επειδή είμαστε οπισθοδρομικοί, αλλά επειδή κατανοούμε ότι η ύπαρξη μιας εναλλακτικής οδού είναι το μοναδικό πράγμα που αφαιρεί από την εξουσία το δικαίωμα του «απόλυτου εκβιασμού».
Το πολιτικό συμπέρασμα
Το διακύβευμα των καιρών μας δεν είναι τεχνολογικό, είναι βαθύτατα συνταγματικό. Ο ψηφιακός ολοκληρωτισμός δεν θα επιβληθεί επειδή οι προγραμματιστές έφτιαξαν έναν εξελιγμένο Προσωπικό Αριθμό. Θα επιβληθεί αν η κοινωνία των πολιτών κοιμηθεί, αν αποδεχθεί την πολιτική απάθεια και αν επιτρέψει τη σταδιακή διάβρωση των δημοκρατικών θεσμών.
Η ελευθερία μας δεν κινδυνεύει από τις οθόνες των κινητών μας, αλλά από την ανοχή μας απέναντι στην αυθαιρεσία της εξουσίας.
Η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας δεν είναι να επιλέξουμε ανάμεσα στην τεχνολογία και την επιστροφή στο παρελθόν. Είναι να διασφαλίσουμε ότι η τεχνολογία θα παραμείνει υπηρέτης του ανθρώπου και δεν θα μετατραπεί σε μηχανισμό που αναδιοργανώνει την κοινωνία με βάση τη λογική της επιτήρησης, της εξάρτησης και της απόλυτης διαχειρισιμότητας. Η δημοκρατία δεν κινδυνεύει όταν υπάρχουν ψηφιακά εργαλεία. Κινδυνεύει όταν δεν υπάρχουν όρια στη χρήση τους.
