Γράφει ο Μ. Γ. Βαρβούνης Καθηγητής Λαογραφίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης

Τα τελετουργικά περιεχόμενα της ελληνικής λαϊκής θρησκευτικότητας αποτελούν σύνθεση μιας σειράς παραγόντων και στοιχείων: της παράδοσης του τόπου και της θρησκείας, των προχριστιανικών και παγανιστικών επιβιωμάτων, των νεοεισηγμένων κατά περιστάσεις θρησκευτικών πρακτικών, των ξένων πολιτιστικών προτύπων, των αντιστάσεων και των επιβιώσεων του πολιτισμικού συστήματος κ.λπ. Πρόκειται για παράγοντες που πρέπει να συνυπολογίζονται κάθε φορά που επιχειρείται η ερμηνεία του συστήματος πίστεων και τελετουργικών πρακτικών, που συναποτελούν την παραδοσιακή θρησκευτική συμπεριφορά ενός λαού ή των κατοίκων ενός τόπου.

Η ερμηνεία τους εξαρτάται βεβαίως και από την οπτική γωνία καθενός: αλλιώς τα προσεγγίζει ο ανθρωπολόγος και ο εθνολόγος που ενδιαφέρεται πρωτίστως για το εθιμικό παρόν, αλλιώς ο λαογράφος που συνυπολογίζει και την ιστορική τους διαδρομή και καταγωγή, και αλλιώς ο κληρικός που βλέπει μέσα σε αυτά την προσπάθεια του ανθρώπου να επιδιώξει τη σωτηρία του και να διασφαλίσει τη συνεπή του θρησκευτική ταυτότητα. Κάθε μία οπτική οδηγεί βεβαίως σε διαφορετικά κάθε φορά συμπεράσματα, ανάλογα των προϋποθέσεων, των βάσεων, των ιδεολογικών και μεθοδολογικών αφετηριών και των σκοπών και επιδιώξεων καθενός.

Από την άλλη πλευρά δεν πρέπει να παραθεωρείται και ο ρόλος της ιστορικής συγκυρίας. Στην περίπτωση του ελληνικού λαού, για παράδειγμα, τόσο η βυζαντινή κληρονομιά, όσο και οι ισορροπίες που παγιώθηκαν κατά την υστεροβυζαντινή περίοδο και τα χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης, οδήγησαν σε μία αμεσότερη σύνδεση των εθίμων και των τελετουργικών μορφών με τις πολιτικές συνισταμένες της κοινωνίας, υπό την ευρύτερη δυνατή έννοια που ο όρος αυτός μπορεί να πάρει. Κι έτσι, δημιουργήθηκαν συναρμογές ανάμεσα στις μορφές του εκκλησιαστικού, του λαϊκού λατρευτικού και του δημόσιου τελετουργικού, οι οποίες μεγιστοποιήθηκαν μετά τη δημιουργία και την εδαφική παγίωση του ελληνικού κράτους, οδηγώντας στις σημερινές ελληνικές λαϊκές θρησκευτικές τελετουργίες, οι οποίες έχουν γίνει συχνά αντικείμενο συστηματικής ερμηνευτικής προσέγγισης.

Γίνεται νομίζω εύκολα κατανοητό, ότι υπό το πλαίσιο αυτό οι κάθε είδους ερμηνείες πρέπει να γίνονται πολύ προσεκτικά και με επιφύλαξη. Για παράδειγμα, κατά κανόνα εκτός τόπου και χρόνου είναι οι ερμηνείες των εκρηκτικών και βροντωδών εκδηλώσεων των λαμπριάτικων εθίμων ως καταλοίπων της αντίστασης των υπόδουλων Ελλήνων στην οθωμανική κατάκτηση και εξουσία. Στην πραγματικότητα δεν είναι αντιστασιακές πράξεις του παρελθόντος υπό μία θρησκευτική λεοντή, αλλά είναι εκδηλώσεις μίας πανάρχαιης και αρχετυπικά πανανθρώπινης τάσης να αποδιοπομπείται το κακό σε κρίσιμες και διαβατήριες στιγμές μέσω της παραγωγής τελετουργικών θορύβων.

Το ίδιο μπορεί να παρατηρηθεί και στις περιπτώσεις παραδοσιακών αθλητικών αγωνισμάτων, όπως αυτών του πανηγυριού του αγίου Γεωργίου της Αράχωβας, που κάποτε ερμηνεύονται ως προσπάθεια των υπόδουλων Ελλήνων να διατηρούνται ετοιμοπόλεμοι και ασκημένοι. Στην πραγματικότητα η εαρινή, κρίσιμη, οριακή, μεταβατική και διαβατήρια στιγμή της άνοιξης, κατά την οποία τελείται η εορτή, σε πολλούς λαούς και πολιτισμούς σχετίζεται με την προσπάθεια συνειρμικής ενίσχυσης της φύσης διά αναλόγων παραδοσιακών ανταγωνιστικών αθλημάτων και παιγνίων νέων, που οι παλαιότεροι άνθρωποι θεωρούσαν ότι συνέβαλλαν στην καλοχρονιά, στη γονιμότητα και στην ευετηρία.

Βεβαίως, πρέπει να έχουμε υπόψη ότι οι πρωταρχικές αυτές έννοιες διαφοροποιούνται στο πέρασμα των αιώνων, συμπληρώνονται, μεταβάλλονται και μετασχηματίζονται, συχνά δε τροποποιούνται, αναλόγως των αναγκών και των αντιλήψεων κάθε εποχής. Κι έτσι σε παρόμοιες περιπτώσεις συχνά μπορούμε να διακρίνουμε επάλληλα στρώματα στην ερμηνεία και στη λειτουργικότητα των εθιμικών αυτών μορφών. Κάθε νέα όμως μετάλλαξη, ως και τη σημερινή φολκλοριστική, θεαματική και ψυχαγωγική αντίληψη των πραγμάτων, δεν σβήνει τις παλαιότερες έννοιες και τους πρωταρχικούς σκοπούς, κι αυτό αποτελεί βασικό σημείο της γοητείας του εθιμικού υλικού και της σπουδής της θρησκευτικής λαογραφίας.

Αν όλα αυτά δεν τα έχουμε υπόψη, δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τα λαϊκά θρησκευτικά έθιμα, ούτε να παρατηρήσουμε την πορεία τους στον χρόνο, τη διαχρονική τους εξέλιξη και τη σημερινή τους λειτουργικότητα, που κι αυτή καθημερινά – και με ταχύτερους μάλιστα των παλαιοτέρων ρυθμούς – είναι υπό αλλαγή και νέα διαμόρφωση.

Εφημερίδα «Κιβωτός της Ορθοδοξίας»

Γίνετε συνοδοιπόροι μας στην γνώση και την ενημέρωση. Στείλτε στο info@poimin.gr άρθρα, φωτογραφίες, βίντεο ή κάτι που πιστεύετε ότι αξίζει να μοιραστείτε τόσο με εμάς όσο και με τους αναγνώστες μας.

Πρόσφατα Άρθρα

Τεσσαρακονθήμερο Μνημόσυνο Μακαριστού Ιερέως Βασιλείου Ζγούρη

Σε κλίμα βαθειάς συγκίνησης τελέστηκε το τεσσαρακονθήμερο μνημόσυνο του από τη Φαλάνη καταγόμενου, μακαριστού πρεσβυτέρου Βασιλείου Ζγούρη. Το μνημόσυνο τίμησε με τη σεπτή παρουσία του...

Τριπλή ιερατική σύναξη στην Ιερά Μητρόπολη Βεροίας

Την Παρασκευή 26 Φεβρουαρίου πραγματοποιήθηκε στην Ιερά Μητρόπολη Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας τριπλή ιερατική σύναξη, από μία στις έδρες των τριών μεγάλων αρχιερατικών περιφερειών. Προκειμένου να...

Χειροτονία Πρεσβυτέρου στον Πανάγιο Τάφο

Τήν Παρασκευήν, 13ην / 26ην Φεβρουαρίου 2021, εἰς ὥραν λίαν ὀρθρινήν 1:00 π.μ. εἰς θείαν Λειτουργίαν εἰς τόν Πανάγιο Τάφον, ἐχειροτονήθη εἰς Πρεσβύτερον ὁ...

Κυριακή του Ασώτου: «Οὐκέτι εἰμί ἄξιος κληθῆναι υἱός σου»

«…ἥμαρτον εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἐνώπιόν σου, καὶ οὐκ έτι εἰμὶ ἄξιος κληθῆναι υἱός σου…»  Κυριακή του Ασώτου (Λουκ.15,13-32)  Η παραβολή της Κυριακής του Ασώτου μας παρουσιάζει...

Ο Μητροπολίτης Γλυφάδας επισκέφθηκε τον τοίχο των ηρώων του 1821

O Δήμος Ελληνικού - Αργυρούπολης εν όψει των εορτασμών για τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση του 1821, δημιούργησε μια τεράστια τοιχογραφία με...

Η αγία Κυράννα: Η ηρωική Νεομάρτυς του Χριστού

ΛΑΜΠΡΟΥ Κ. ΣΚΟΝΤΖΟΥ Θεολόγου – Καθηγητού Η χορεία των Νεομαρτύρων λαμπρύνει και αυτή με το δικό της τρόπο το αγιολόγιο τη Εκκλησίας μας. Χιλιάδες άνδρες και...

Η διαχείριση της πανδημίας του κορωνοϊού από την Ι.Μ. Φθιώτιδος μέσα από 10 σημεία

Με την ευκαιρία της επιτυχούς και αισίας λήξεως του χρονικού διαστήματος αυστηρής οικειοθελούς αυτo–απομονώσεως του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Φθιώτιδος κ. Συμεών, μετά την επαφή του...

Ο Θεός δοξάζεται με το πνεύμα και το σώμα

του Σεβ. Μητροπολίτου Χριστόδουλου Μουστάκα ΚΥΡΙΑΚΗ  ΤΟΥ ΑΣΩΤΟΥ, Α΄ Κορ. 6, 12-20 Ο ΘΕΟΣ ΔΟΞΑΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΚΑΙ ΤΟ ΣΩΜΑ «Οὐκ ἐστέ ἑαυτῶν, ἠγοράσθητε γάρ τιμῆς»...

Συναξάρι 28ης Φεβρουαρίου

Μητροπολίτου Φαναρίου Ἀγαθαγγέλου Γενικοῦ Διευθυντοῦ τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος   † Μνήμη τοῦ ὁσίου πατρός ἡμῶν καί ὁμολογητοῦ Βασιλείου. Ὁ  Ὅ­σι­ος Βα­σί­λει­ος ὁ  Ὁ­μο­λο­γη­τής ἔ­ζη­σε...

Εόρτασε ο Θεόκλητος, ο αριστοκράτης και καλός!

 Στίς 26 Φεβρουαρίου ἡ Ἐκκλησία μας τιμᾶ τή μνήμη τοῦ Ἁγίου Ἐνδόξου Μάρτυρος Θεοκλήτου τοῦ Φαρμακοῦ, μάρτυρος τῶν πρώτων χριστιανικῶν χρόνων καί σχετιζομένου μέ...

Δόλιες ἀπομιμήσεις τῶν διαβόλων καί τό ἀντίδοτό τους

του Αρχιμ. Γρηγορίου Κωνσταντίνου, Δρ. Θεολογίας Τά πονηρά πνεύματα εἶναι δόλια καί ἕτοιμα νά μεταβάλλονται καί νά μετασχηματίζονται σέ διαφορές μορφές, γιά παράδειγμα συχνά κάνουν πώς ψάλλουν...

Γεωργικές ἐργασίες ἀπό τόν Μητροπολίτη Μαντινείας Ἀλέξανδρο

Τόν Φεβρουάριο γίνονται διάφορες γεωργικές ἐργασίες, ὥστε ἀργότερα νά ἔχουμε καλή καί πλούσια παραγωγή.   Ὅπως πολλές φορές ἔχουμε γράψει, φιλοσοφία τοῦ Σεβασμιωτάτου εἶναι ὅτι...

Η εορτή της Αγίας Φωτεινής της Σαμαρείτιδος στην Ι.Μ. Κορίνθου

Ιερά Αγρυπνία, κεκλεισμένων των θυρών, λόγω των αυξημένων υγειονομικών μέτρων κατά της εξάπλωσης της COVID-19, τέλεσε ο Σεβ. Μητροπολίτης μας κ. Διονύσιος χθες Πέμπτη,...

Η εορτή του Αγίου Θεοκλήτου στην Μητρόπολη Αιτωλίας

Η Ιερά Μητροπόλη Αιτωλίας και Ακαρνανίας, την Παρασκευή 26 Φεβρουαρίου 2021 πανηγύρισε την μνήμη του αγίου μάρτυρος Θεοκλήτου, στο ομώνυμο Ιερό Μητροπολιτικό Παρεκκλήσιο που...

«Πράξη αγάπης» του 2ου ΕΠΑΛ Κατερίνης προς το Κοινωνικό Παντοπωλείο της Ι.Μ. Κίτρους

Το 2ο ΕΠΑΛ Κατερίνης προχώρησε σε συγκέντρωση τροφίμων και ειδών πρώτης ανάγκης, ως συμβολική χειρονομία αλληλεγγύης, συμπαράστασης και αναγνώρισης της προσφοράς και του έργου της...