Του Σταύρου Γουλούλη

Υπήρχε φιλότιμο στο Ρωμαίικο! Πρωτότυπος, αμετάφραστος, λέγεται, όρος διεθνώς. Εκφράζει βιώματα μιας κοινωνίας που δεν κυβερνάται όπως τότε, στην παλαιά αυτοκρατορία των Ρωμαίων, της Ρωμανίας. Συγγενές με τις έννοιες Ρωμηός, Ρωμηοσύνη, γλώσσα τα Ρωμαίικα, Ρωμαίικο. Είναι κενό γράμμα σήμερα;

Το «Ρωμαίικο Φιλότιμο» είναι ένα σύνολο αντιλήψεων για τη ζωή, τα καθήκοντα και τις υποχρεώσεις του ατόμου ως πολίτη που οδηγούν όμως στην υπέρβαση κάθε ιδιοτέλειας, συμφεροντολογίας. Ερχεται σε αντίθεση με το νομικισμό και ευδαιμονισμό της Δυτικής Ευρώπης αλλά και του ανάλογου κόσμου της Ανατολής. Οι αρχαιοελληνικές ρίζες του «Φιλότιμου» είναι δεδομένες. Ο φίλος της τιμής της Εκκλησίας του δήμου. Πρώτος στο ωραίο, στην αλήθεια, στη δύσκολη αποστολή. Ο ηγέτης π.χ. στον Πλάτωνα γίνεται ηγέτης όχι από συμφέρον, αλλά από φιλότιμο, να κάνει το καλό. Βέβαια και σε παλαιότερο στάδιο, αυτό της φυλής, εμφανίζονται τα παραπάνω, αλλά περιορίζονται στο όμαιμον. Η ελληνική πόλη είναι κάτι περισσότερο.

Το ρωμαίικο φιλότιμο εντάσσεται στο Ρωμαίικο, όντας ταυτιζόμενο με τον Ελληνισμό. Ας πούμε ότι η Ρωμηοσύνη ήταν μία Ελληνίδα, παντρεύτηκε έναν Ρωμαίο βασιλιά, με πολλές χώρες μισές με τη δική του γλώσσα, μισές με τη δική της, πήρε το όνομά του και τον έχασε. Της έμεινε όμως το επικρατούν νομικώς όνομα του άνδρα της αλλά και η δική της προίκα: η γλώσσα, ο πολιτισμός στις χώρες που κρατούσαν οι Ελληνόφωνοι και Ορθόδοξοι πληθυσμοί.

Το όνομα αυτό δεν μπορούμε να το αρνηθούμε για λόγους ιστορικούς, αλλά και γεωπολιτικούς. Δεν είναι ανεδαφικός εθνικισμός, αλλά οικογενειακή περιουσία που κεφαλαιοποιείται. Διαφωνούν βέβαια μερικοί καθαρευουσιάνοι της ιστορίας. Ομως οι εξαρτήσεις μας είναι πιο κοντά στη μεσαιωνική ιστορία, όπου έχουμε νομικά δικαιώματα, όχι τόσο στην αρχαία. Ποτέ δεν υπήρχε κράτος με όνομα «Ελλάς». Αλλά και ο όρος Βυζάντιο με τον οποίο τελικά αντικαταστάθηκε το 16ο αιώνα η Ρωμανία, ελληνικό όνομα ήταν, και μάλλον ως ρωμαϊκή ιδιαιτερότητα, οι Ελληνες, όλος ο κόσμος το θεωρούμε ελληνικό. (Σημείωση: σήμερα μερικοί Ιστορικοί επαναφέρουν τον όρο Ρωμανία!).

Το Ρωμαίικο λοιπόν είναι το προηγούμενο διαβατήριό μας. Η Αρχαία Ελλάδα το ακόμη προηγούμενο. Υπήρξαμε κάποτε πολίτες ενός μεγάλου κράτους, του ρωμαϊκού, του Ρωμαίικου. Η γλώσσα μας ήταν η ρωμαίικη της Ανατολής, δηλαδή ελληνική.

Ποιο ήταν αυτό το κράτος και τι το καινούργιο κόμιζε στην ανθρωπότητα είναι γνωστό. Ηταν το κράτος του Κωνσταντίνου (330 κ.ε.), όταν στα εγκαίνια της Κων/πόλεως το 330 φορώντας το στέμμα του Αλεξάνδρου θεώρησε εαυτόν διάδοχό του. Ο Κωνσταντίνος, Ρωμαίος βέβαια ήταν, είχε σε ιδιαίτερη τιμή την Ελλάδα, μιλούσε τα ελληνικά. Το νέο κράτος που δημιούργησε ήταν το κράτος της δικής του πόλης που έφερε το όνομά του, το πρώην ελληνικό Βυζάντιο.

Με τον Κωνσταντίνο άλλαξε η αντίληψη για το Ρωμαίο αυτοκράτορα: δεν ήταν θεός, δεν έφερνε Τύχη, αλλά μιμητής του Θεού. Πρότυπο για όλους. Επόπτης, ένας ειδικός επίσκοπος της Εκκλησίας και του λαού. Οπως ο Θεός από αγάπη «εκένωσεν εαυτόν μορφήν δούλου λαβών», έτσι και ο αυτοκράτορας, θεωρητικά πάντα, ασκούσε το έργο του, άδειαζε τον εαυτό του, από αγάπη για το συνάνθρωπο. Νέα πολιτική αντίληψη, αλλά πάνω στην παράδοση του Πλάτωνα, των Ρωμαίων ηγετών!

Ως μοναδική επίσημη (από το 380) θρησκεία του Ρωμαϊκού κράτους, ο Χριστιανισμός, ανέβασε το επίπεδο του ανθρώπου, συναγωνιζόταν τον Ελληνισμό, παίρνοντας τα καλά του στοιχεία από τη γλώσσα, την τέχνη, μέχρι την κοινωνική του φιλοσοφία, τον κοσμοπολιτισμό, την ανοικτή κοινωνία. Ο πολίτης δεν ήταν απλώς ελεύθερος ως πολίτης, αλλά εικόνα Θεού, υποψήφιος κληρονόμος του Παραδείσου. Αλλη αντίληψη καθολικής αξιοπρέπειας, εκεί που παλαιότερα τη dignitas απολάμβαναν κυρίως οι Ρωμαίοι πολίτες. Η ποιότητα των ανθρωπίνων σχέσεων μετρούσε αλλιώς: πρώτος εθεωρείτο ο «διάκονος όλων». Ανυπέρβλητο ύψος πολιτικής ιδεολογίας.

Οι πολίτες του νέου κράτους είχαν πια άλλον αέρα. Η θέση της γυναίκας ανώτερη, η δουλεία υπό έλεγχο, οι μονομαχίες καταργημένες. Οι Υπηρεσίες πρόνοιας πιο οργανωμένες. Ακόμη και σιτηρέσιο δικαιούντο οι άποροι πολίτες. Η αξιοπρέπεια των ελεύθερων πολιτών του κράτους ήταν πιο χειροπιαστή. Στα πλαίσια του τότε εφικτού.

Σε μια τέτοια κοινωνία που βίωνε κάτι ανώτερο, είτε στην πράξη όσο γινόταν είτε στον ιδανικό κόσμο, δεν υπήρχε θέση στον καταναγκασμό, αλλά στο φιλότιμο. Ή τουλάχιστον το φιλότιμο ήταν ανώτερη αξία από την τυφλή υπακοή. Ο πολίτης δεν ήταν ζώο να του βάζουν φίμωτρο, να τον δένουν. Ανταπέδιδε στο καλό με το φιλότιμο.

Το ρωμαίικο φιλότιμο στην ουσία έφτασε να άπτεται των σχέσεων ελληνισμού-χριστιανισμού. Ηταν τα ελληνορωμαϊκά πρότυπα διοίκησης που φόρεσαν νέα ενδύματα.

Τώρα τι έμεινε από όλα αυτά σήμερα, πόσο ρωμαίικο φιλότιμο υπάρχει, ό,τι κι αν επιβιώνει, ας το αναβιώνουμε όπως μόνον εμείς το νιώθουμε. Το φιλότιμο είναι πρώτα εσωτερική υπέρβαση και μετά κοινωνική, πολιτική.

Εφημερίδα «Κιβωτός της Ορθοδοξίας»

Γίνετε συνοδοιπόροι μας στην γνώση και την ενημέρωση. Στείλτε στο info@poimin.gr άρθρα, φωτογραφίες, βίντεο ή κάτι που πιστεύετε ότι αξίζει να μοιραστείτε τόσο με εμάς όσο και με τους αναγνώστες μας.