Kάθε Σάββατο «Ἄκου ἕνα βιβλίο» μέ τόν ἀρχιμανδρίτη Ἰάκωβο Κανάκη.

Ὁ προφήτης Ἰωνᾶς

Ὁ «προφήτης Ἰωνᾶς»  εἶναι ἕνα ἀκόμα προφητικό βιβλίο. Ἕνα βιβλίο μέ μιά ἰδιαιτερότητα ὅμως σέ σχέση μέ τά ἄλλα. Ἀπό τά ὅσα ἀναφέρονται δέν γίνεται καμμία ἀναφορά γιά τό πρόσωπό του προφήτη καί γενικότερα δέν παρέχει πληροφορίες γιά βιογραφικά του στοιχεῖα. Αὐτό σέ καμμία περίπτωση δέν μειώνει τήν σπουδαιότητά του, ἀλλά ἀντίθετα ἡ μία καί μοναδική διήγηση πού περιέχει, μᾶς διδάσκει πολλά καί σημαντικά.

Τό ἱερό κείμενο μᾶς πληροφορεῖ γιά μιά σημαντική παθογένεια πού ὑφίσταται μέχρι καί σήμερα. Πρόκειται γιά τόν θρησκευτικό σωβινισμό, πού κυριαρχεῖ στήν σκέψη καί τήν νοοτροπία κάποιων. Ἀπό τήν ἐποχή τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης μέχρι καί σήμερα, στό νοῦ ὁρισμένων, ἔχει εἰσχωρήσει καί ἔχει γίνει «πιστεύω», ὅτι ὁ Θεός ταυτίζεται μέ τόν ἕναν ἤ τόν ἄλλον λαό. «Εἶναι ὁ θεός τῶν Ἑλλήνων», «ὁ θεός τῶν Ἑβραίων», κ.τ.λ. Περιορίζουν λοιπόν τόν Θεό στά στενά ὅρια τῆς πατρίδας τους καί αἰσθάνονται κάποια ὑπεροχή γι´αὐτό. Λένε:  «δικός μας εἶναι ὁ θεός». Μάλιστα, δέν αἰσθάνονται ἁπλά καί μόνο κάποια ὑπεροχή μέ αὐτήν τήν πεποίθησή τους, ἀλλά χαρακτηρίζουν τούς ἄλλους λαούς ὡς κατώτερους.

Μέσα ἀπό τήν διήγηση τοῦ Ἰωνᾶ ὅμως γίνεται ξεκάθαρο ὅτι ὁ Θεός δέν κλείνεται σέ καλούπια, σέ πράγματα καί σχήματα πού θέλουμε ἐμεῖς οἱ ἄνθρωποι νά τόν ἐντάξουμε. Ὁ Θεός περιγράφεται παγκόσμιος! Δέν κάνει γεωγραφία ἀγαπᾶ κάθε ἄνθρωπο πού ἔζησε, πού ζεῖ καί θά ζήσει στόν κόσμο αὐτό. Εἶναι συγκλονιστική ἡ ἰδέα γιά τόν ἄνθρωπο νά γνωρίζει ὅτι ὁ Θεός ἐνδιαφέρεται γιά τόν πρόσωπό του, γιά τήν ὕπαρξή του, γιά τήν σωτηρία του.

Δέσμιος μιᾶς «κλειστῆς» νοοτροπίας περί τοῦ Θεοῦ ἦταν καί ὁ Ἰωνᾶς. Ὁ Θεός τόν προέτρεπε νά πάει καί νά κηρύξει τόν λόγο Του στούς Νινευίτες, στό ἀσσυριακό κράτος. Ὁ ἴδιος ὅμως δέν ἤθελε νά τό κάνει γιατί τούς θεωροῦσε «αἱρετικούς». Ὁ Θεός ὅμως προσπαθοῦσε νά τόν ὁδηγήσει σέ μιά ἄλλη «φιλάνθρωπη» προσέγγιση, ἀλλά ἐκεῖνος ἔμοιαζε ἀμετανόητος. Τελικά, θά ὑποστεῖ ἕνα «διδακτικό» ναυάγιο στό ὁποῖο θά διασωθεῖ μέ τήν ἐπέμβαση καί πάλι τοῦ Θεοῦ, μέ τήν γνωστή ἱστορία τοῦ κήτους καί μέ αὐτόν τόν τρόπο θά δεῖ τά πράγματα διαφορετικά. Αὐτή ἡ διήγηση τοῦ βιβλίου του θά μᾶς προσφέρει μιά μεγάλη ἀλήθεια, αὐτή περί τοῦ «ἀνοίγματος» τοῦ Θεοῦ πρός τά ἔθνη, πρός τόν εἰδωλολατρικό κόσμο. Ἡ διαρκής θέλησή Του γιά τήν διάδοση τοῦ σωτηριολογικοῦ μηνύματός  Του σέ κάθε γωνιά τῆς γῆς μᾶς κάνει νά Τόν δοξολογοῦμε γιά τήν μεγάλη αὐτή μέριμνα καί πρόνοιά Του. Καί μάλιστα βλέπουμε ὅτι στήν περίπτωση τοῦ Ἰωνᾶ, τά «ἔθνη» δέχονται τελικά τό καλό μήνυμα καί μετανοοῦν, οἱ πρώην εἰδωλολάτρες ἀλλάζουν καί προσεγγίζουν τόν ἀληθινό Θεό, ἐνῶ οἱ «δεδομένοι» ἰουδαῖοι βρίσκονται ἐγκλωβισμένοι στόν ἐθνικισμό τους, πού εἶναι μάλιστα ἐπενδυμένος μέ θρησκευτικό μανδύα, καί τελικά ὁδηγοῦνται στήν ἀποτυχία καί τήν ἀπογοήτευση.

Θά ἀναφέρουμε, ὅπως πάντα, μερικά στοιχεῖα γιά τό προφητικό αὐτό βιβλίο.

Τόν συγγραφέα τοῦ βιβλίου δέν τόν ξέρουμε καί αὐτό δίνει τήν δυνατότητα στούς εἰδικούς νά εἰκάζουν πολλά. «Ὅλες οἱ ἐνδείξεις πείθουν ὅτι ἄλλος εἶναι ὁ συγγραφέας του καί ὄχι ὁ προφήτης πού πρωταγωνιστεῖ σ᾽αὐτό». Παρά τίς μελέτες λοιπόν ἡ ταυτότητα τοῦ συγγραφέα παραμένει ἄγνωστη, ἄν καί πιθανό εἶναι ὅτι πρόκειται γιά κάποιον ἄνδρα τῆς Μεγάλης Συναγωγῆς. Ἡ ἀρχαία χριστιανική παράδοση πάντως θέλει τόν προφήτη νά εἶναι καί ὁ συγγραφέας τοῦ κειμένου.

Ὡς πρός τόν χρόνο συγγραφῆς ἔχει ὑποστηριχθεῖ ὅτι ἀφορᾶ στούς μεταιχμαλωσιακούς χρόνους καί πιθανότερο εἶναι νά μιλᾶμε γιά τίς ἀρχές τοῦ 4ου αἰώνα π.Χ.

Ἡ μεγαλύτερη ἀξία τοῦ βιβλίου σχετίζεται μέ τήν ἀναφορά σέ αὐτό τοῦ Ἴδιου τοῦ Χριστοῦ. Ὁ Χριστός χρησιμοποιεῖ τό ἐπεισόδιο τῆς τριήμερης παραμονῆς τοῦ Ἰωνᾶ στήν κοιλιά τοῦ κήτους ὡς μιά προεικόνιση τῆς τριημέρου ταφής καί τῆς ἀνάστασής Του. Ἡ «μνημόνευση» ἀπό τόν Χριστό τῆς προφητικῆς διήγησης δηλώνει τόσο τήν ἀλήθεια τῆς ὕπαρξής της, ἀκόμα καί στά χρόνια τῆς Καινῆς Διαθήκης, ἀλλά καί τό ἐνδιαφέρον πού ἔδειχναν γιά τήν διήγηση αὐτή οἱ ἄνθρωποι τῆς ἐποχῆς. Τέλος, τά ὅσα μέ ἁπλότητα ἀναφέρονται ἀπό τόν Προφήτη θά ἀποτελέσουν καί τήν βάση  τῆς ὑψηλῆς «Παύλειας θεολογίας» περί τῆς ἰσοτιμίας καί μεγάλης ἀξίας τῶν ἀνθρώπων ὅλων τῶν ἐθνῶν (Γαλ.3,28. Α´Τιμ.2,4. Ρωμ.3,29 κ.ἄ.).

Τό πόσο λαοφιλές καί σημαντικό κείμενο εἶναι τό προφητικό αὐτό βιβλίο γίνεται φανερό ἀπό τήν χρήση του στήν Ἐκκλησία. Ὅλο τό κείμενο διαβάζεται σέ μιά μεγάλη ἡμέρα τῆς Πίστης μας, τό Μεγάλο Σάββατο. Ἐπίσης, οἱ Πατέρες καί οἱ Ἐκκλησιαστικοί συγγραφεῖς τό ὑπομνημάτισαν καί αὐτοί εἶναι οἱ: Θεόδωρος Μοψουεστίας (PG 66, 317-346), Κύριλλος Ἀλεξανδρείας (PG 71, 597-638), Θεοδώρητος Κύρου (PG 81,1719-1740), Ἠσύχιος Ἱεροσολύμων (PG 93,1353-1356) καί Θεοφύλακτος Βουλγαρίας (PG 126, 905-968).